Veldleeuwerik: diverse teelten akkerbouw | Deltaplan Agrarisch Waterbeheer

Veldleeuwerik: diverse teelten akkerbouw

Veldleeuwerik: diverse teelten akkerbouw

Initiatief voor verduurzaming akkerbouw

Stichting Veldleeuwerik is een uniek kennisplatform van ondernemers die werken aan de verduurzaming van de akkerbouw. Ze hebben tot doel: - Verduurzamen agro- en foodketens - Telers samenbrengen in economische netwerken - Betrokkenen activeren + motiveren om duurzame oplossingen te vinden

Momenteel zijn er 390 telers aangesloten bij Stichting Veldleeuwerik. Samen bezitten zij ruim 45.000 hectare, oftewel 8.7% van de Nederlandse akkerbouwgrond. Met ketenpartners, adviesorganisaties en kennispartners wordt er gewerkt aan verduurzaming van de akkerbouw en aan een toekomstbestendige voedselproductie. Daarbij wordt ook de gecertificeerde Veldleeuwerik duurzaamheidsystematiek (door)ontwikkeld.

Certificering

Telers van grondgebonden open teelten kunnen een Veldleeuwerikcertificering ontvangen indien zij aantonen dat zij maatregelen hebben genomen om een duurzame onderneming te worden. Stichting Veldleeuwerik erkent 10 indicatoren van duurzaam ondernemen: Productwaarde Bodemvruchtbaarheid Bodemverlies Voedingsstoffen Gewasbescherming Water Energie Biodiversiteit Menselijk kapitaal Lokale economie Met betrekking tot deze onderwerpen zijn er diverse maatregelen die genomen kunnen worden om een duurzame onderneming te worden. Wanneer het Veldleeuwerik certificaat behaald wordt, kan dit certificaat op producten gevoerd worden. Wilt u ook meewerken aan verduurzaming van de Nederlandse akkerbouw en een toekomstbestendige voedselproductie? Kijk dan op https://veldleeuwerik.nl/ voor meer informatie. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting;bodem akkerbouw gemixt Waterschap Noorderzijlvest, Wetterskip Frysln, Waterschap Hunze en Aas, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Waterschap Vechtstromen, Waterschap Vallei en Veluwe, Waterschap Rijn en IJssel, HHRS De Stichtse Rijnlanden, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, HHRS Hollands Noorderkwartier, HHRS van Rijnland, HHRS van Delfland, HHRS van Schieland en de Krimpenerwaard, Waterschap Rivierenland, Waterschap Hollandse Delta, Waterschap Scheldestromen, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas, Waterschap Limburg, Waterschap Zuiderzeeland, Waterschap Blija Buitendijks Friesland; Groningen; Drenthe; Overijssel; Gelderland; Limburg; Noord-Brabant; Zeeland; Noord-Holland; Zuid-Holland; Flevoland; Utrecht doorlopend Stichting Veldleeuwerik Telers van de St. veldleeuwerik, ketenpartners, adviesorganisaties en kennispartners Hedwig Boerrigter 06 1830 3918 hedwig.boerrigter@veldleeuwerik.nl Stichting Veldleewerik 503 Bodemtemperatuur afhankelijk bemesten grasland veenweiden Reductie stikstofverliezen veenweidebedrijven De Westelijke Veenweidengebieden staan voor een grote uitdaging. Ruimte bieden aan bedrijfsontwikkeling voor melkveehouders en tegelijkertijd de stikstofbelasting op natuurgebieden verkleinen. Dat is niet eenvoudig. Doel van het project is om de emissie in het westelijk veenweidengebied naar water en lucht te verminderen. In het project Bodemtemperatuurafhankelijk bemesten grasland veenweiden wordt bij 18 boeren onderzocht in hoeverre bodemtemperatuur en bodemvocht beter kunnen worden benut voor het bepalen van het bemestingstijdstip. Om dit te doen worden meters gebruikt voor de bodemtemperatuur en bodemvocht. Smartphone-app Deze meters maken betere precisielandbouw mogelijk. Ze helpen bovendien innoverende melkveehouders en andere genteresseerde koplopers de kringloop op hun bedrijf verder te sluiten en deze kennis te delen. De meters genereren real-time data die door de boer ingezien kunnen worden, ook op een smartphone-app. De app geeft advies over het juiste moment om mest toe te dienen, op basis van de weersverwachting en de door de melkveehouder vastgestelde bodemtemperatuur in zijn percelen. Resultaat van het project is bemesten op het juiste moment, waardoor het gras optimaal profiteert van de mest zonder dat de mest af kan spoelen naar het oppervlaktewater. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij veen HHRS De Stichtse Rijnlanden, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht Utrecht 1-1-2018 - 31-12-2018 VIC, PPP Agro Afvies, Wageningen Universiteit Research en LTO Noord Provincie Utrecht, LTO Noord in samenhang met de Proeftuin Veenweiden Bennie van der Fels 0317 480 567 Bennie.vanderFels@wur.nl WUR Wim Honkoop 06 1352 2542 w.honkoop@ppp-agro.nl PPP-Agro Advies 507 Zelf meten erfafspoeling Onderzoek omvang en gevolgen erfafspoeling Hoe groot is de afspoeling van het erf? En wat zijn de negatieve gevolgen van deze erfafspoeling voor de oppervlaktewaterkwaliteit? Door de Stuurgroep landbouw, bodem en water, waar waterschappen Vallei en Veluwe en Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en landbouwvertegenwoordigers in zitten, willen dit onderzoeken. In dit project, dat loopt van januari 2018 tot december 2018, meten de 20 deelnemers meerdere keren zelf met meetstripjes om de effecten van erfafspoeling in beeld te brengen. De meetstrips die stikstof en fosfor in beeld brengen zijn gratis ter beschikking gesteld. De metingen die met de meetstrips worden verricht geven inzicht in de kwaliteit van het eigen erfafspoelingswater. Ook kan men die kwaliteit vergelijken met het slootwater. In een eindbijeenkomst worden de meetresultaten vervolgens (geanonimiseerd) besproken met alle deelnemers. De waterschappen kunnen daarnaast vanuit hun kennis over erfafspoeling adviezen geven over effectieve aanpassingen die boeren kunnen doen op het erf om erfafspoeling kunnen voorkomen. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij klei Waterschap Vallei en Veluwe, HHRS De Stichtse Rijnlanden Gelderland; Utrecht januari 2018 t/m december 2018 Stuurgroep landbouw, bodem en water Utrecht-Oost/Gelderse Vallei Dirk Johan Feenstra 06 2832 6535 dfeenstra@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord 510 Innovatief hergebruik spuiwater in fruitsector Brede toepassing hergebruik spuiwater Het spuiwater vanuit de varkenshouderij hergebruiken als meststof in de fruitsector. Dat is het doel van het project Innovatief hergebruik spuiwater in fruitsector. Erg duurzaam, omdat meststoffen zo worden hergebruikt. Twee fruittelers en een varkenshouder uit de Utrechtse Kromme Rijnstreek zijn samen met adviseurs op zoek naar een innovatieve en duurzame toepassing van spuiwater in de fruitsector. Zij voeren experimenten en praktijkproeven uit. Het spuiwater waarmee de fruittelers gaan werken is afkomstig van een aantal kilometers verderop gelegen varkenshouderij. Het project levert fundamentele kennis op over spuiwater als meststof en het effect van spuiwater op onkruiden, het vervroegen van de bladval en eventuele schadelijkheid van spuiwater op de oorworm. De kennis en ervaringen die deze drie deelnemers in dit project opdoen, wordt voor andere fruittelers en varkenshouders beschikbaar. Zo heeft een brede groep van fruittelers en varkenshouders profijt van deze innovatie. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering fruitteelt klei HHRS De Stichtse Rijnlanden Utrecht tot 1 mei 2020 (verlenging gevraagd tot 1 mei 2021) Wim van Wijk (fruitteler) Kees van Dijk (fruitteler) en Wim van Vulpen (varkenshouder) Noen Lambers 06 8352 1205 nlambers@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord Kristel van Veen 088 888 6677 kvveen@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord 511 Maatlat Schoon Erf Aan het werk voor een emissiearme erf Vanaf 1 januari 2018 is de Maatlat Schoon Erf van kracht geworden. Hoofddoel is om investeringen te stimuleren die emissies voorkomen uit mest, compost, reinigingsmiddelen, gewasbescherming en veevoer. Door slimme maatregelen te nemen die op elkaar aansluiten kan een agrarir zijn emissie drastisch terugbrengen. Daardoor krijgt heel Nederland schoner oppervlaktewater. Vanaf 1 januari 2018 is de Maatlat Schoon Erf van kracht geworden. Hoofddoel is om investeringen te stimuleren die emissies voorkomen uit mest, compost, reinigingsmiddelen, gewasbescherming en veevoer. Door slimme maatregelen te nemen die op elkaar aansluiten kan een agrarir zijn emissie drastisch terugbrengen. Daardoor krijgt heel Nederland schoner oppervlaktewater. Duurzaam investeren De verwachting is dat boeren ongeveer 10% tot 15% besparen op hun investering vanwege het fiscale voordeel. Ook is de verwachting dat op termijn 15% tot 20% van de boeren deel neemt aan de Maatlat Schoon Erf en een gecertificeerd erf heeft. De Maatlat Schoon Erf richt zich nu nog met name op veehouderij- en akkerbouwerven. In 2019 zal deze uitgebreid worden voor gespecialiseerde teeltbedrijven, bijvoorbeeld bollen- fruit- en boomteelt. Maatlat Schoon Erf wordt uitgevoerd door Stichting Milieukeur (SMK) in samenwerking met Brooswater en is medegefinancierd door LTO Noord Fondsen, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en alle waterschappen. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming melkveehouderij gemixt Waterschap Noorderzijlvest, Wetterskip Frysln, Waterschap Hunze en Aas, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Waterschap Vechtstromen, Waterschap Vallei en Veluwe, Waterschap Rijn en IJssel, HHRS De Stichtse Rijnlanden, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, HHRS Hollands Noorderkwartier, HHRS van Rijnland, HHRS van Delfland, HHRS van Schieland en de Krimpenerwaard, Waterschap Rivierenland, Waterschap Hollandse Delta, Waterschap Scheldestromen, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas, Waterschap Limburg, Waterschap Zuiderzeeland, Waterschap Blija Buitendijks Friesland; Groningen; Drenthe; Overijssel; Gelderland; Limburg; Noord-Brabant; Zeeland; Noord-Holland; Zuid-Holland; Flevoland; Utrecht 1 januari 2018 - 31 december 2019 LTO SMK Herman Docters van Leeuwen 070 3586 300 hdoctersvanleeuwen@smk.nl Stichting Milieu Keur Carlo Vromans 06 5240 1622 carlo.vromans@kadaster.nl Kadaster 512 Aanvraag aantonen nul-lozing (invulling zuiveringsplicht) Zuiveringsplicht voor de teeltsector Sinds 1 januari 2018 moeten alle teeltbedrijven voldoen aan de zuiveringsplicht. Dit komt voort uit het Activiteitenbesluit. Restwater dat vanuit de kas of tunnel wordt geloosd moet aan deze norm voldoen. Het besluit geldt voor alle bedekte teelten waarbij gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt. Om dit te kunnen bereiken zijn we in het hele ZLTO-gebied met 60 ondernemers aan de slag gegaan. Een aantal ondernemers gaat een zuiveringsinstallatie aanschaffen. Anderen dienen een aanvraag in om in aanmerking te komen voor een nul-lozing-verklaring. Die verklaring wordt verstrekt indien de ondernemer kan aantonen dat er geen milieubelastende stoffen afspoelen. Het aanbod is in het najaar van 2017 ontwikkeld en in de eerste paar maanden zijn er al 35 aanvragen opgesteld. We verwachten dat er in 2018 veel deelnemers bij zullen komen. Zo willen we op alle teeltbedrijven geen uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen meer richting het riool, het oppervlaktewater of de bodem. Met deze aanvraag toont de ondernemer op papier aan dat hij voldoet aan de gestelde eisen. Dat wordt door een controlebezoek van het bevoegd gezag geverifieerd. De nul-lozing-verklaring brengt in de hele regio helderheid over schoon water. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming glastuinbouw gemixt Waterschap Rivierenland, Waterschap Scheldestromen, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Gelderland; Noord-Brabant; Zeeland wetgeving is 1 januari 2018 ingegaan. Ondernemers moeten, mits ze dit nog niet gedaan hebben, hier snel mee aan de slag. ZLTO Alexander Formsma 06 5156 6906 Alexander.formsma@zlto.nl ZLTO 520 Monitoringsplan toekomstbestendige polder Lange Weide Beperken bodemdaling door onderwaterdrainage Veenweidepolder Lange Weide heeft last van bodemdaling. Om funderingen te beschermen zijn hoogwatervoorzieningen aanwezig. Steeds grotere peilverschillen tussen de percelen en bebouwing moeten worden voorkomen. Het doel van het project is de bodemdaling te vertragen en een voorbeeld te zijn voor andere gebieden. Bij 28 van de 40 grondeigenaren wordt onderwaterdrainage aangelegd. Het effect van onderwaterdrainage en dynamisch peilbeheer voor de gehele polder wordt onderzocht. De ervaringen van de gebruikers worden hierbij meegenomen om de haalbaarheid van vergelijkbare maatregelen elders te bepalen. Aanvullende maatregelen vergroten bovendien de biodiversiteit. Het beoogde resultaat is minder bodemdaling, doordat het veen ook in droge perioden nat kan worden gehouden. Daarnaast geeft het project inzicht in de haalbaarheid en effecten van gecombineerde maatregelen in een gehele polder, zodat deze kennis ook elders kan worden toegepast. En de biodiversiteit in de polder wordt vergroot. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij veen HHRS De Stichtse Rijnlanden Zuid-Holland 1-4-2017 - 31-12-2022 HHRS De Stichtse Rijnlanden Stichting Rijn Gouwe Wiericke Harm de Jong 06 1161 4828 Jong.h@hdsr.nl HHRS De Stichtse Rijnlanden Chris van Naarden 030 634 5737 Chris.van.Naarden@hdsr.nl HHRS De Stichtse Rijnlanden 521 Aanleg 2,5 km natuurvriendelijke oever Slimmenwetering Toekomstbestendige Slimmenwetering De oevers van de Slimmenwetering zijn in slechte staat door ernstige afkalving. Daarnaast is er weinig biodiversiteit in de oevers. Uitdaging is de oevers van de wetering op een duurzame wijze te herstellen en verdere afkalving tegen te gaan, op een manier die bijdraagt aan waterkwaliteit, biodiversiteit en waterberging. De oevers worden hersteld door ze duurzaam te verstevigen en begroeiing te bevorderen, en met een flauw talud te laten aflopen naar het waterniveau van de wetering. Zo ontstaat er meer oeverbegroeiing voor versteviging van de oever. Daardoor wordt de biodiversiteit vergroot en ontstaat ruimte voor waterberging. Herstelwerkzaamheden zorgen voor bloemrijke natuurvriendelijke oevers, die positief bijdragen aan ecologie, waterkwaliteit en bieden ruimte voor waterberging. Het project draagt bij aan de volgende maatregelen: Emissie nutrinten uit landbouw verminderen. Aanleg van flauwe oevers betekent een bredere bemestingsvrije zone langs de sloot. Afvoer van maaisel vermindert emissie naar het watersysteem. Begroeiing langs water aanpassen. Aanleg van flauwe oever en bevordering van de oeverbegroeiing zorgt voor meer diverse vegetatie langs de oevers. Voorlichting geve. Ontwikkelen folder en advies en begeleiding. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;bodem melkveehouderij veen HHRS De Stichtse Rijnlanden Utrecht 1-1-2018 - 31-12-2020 Gebiedscoperatie Rijn, Vecht en Venen Grondeigenaren Jose van Miltenburg 06 4745 2979 info@josevanmiltenburg.nl Gebied coperatie Rijn, Vecht en Venen 531 Vervolg Erfafspoeling Midden Delfland Stimuleren tegengaan erfafspoeling Schoon en gezond oppervlaktewater is ontzettend belangrijk. Water dat van boerenerven in sloten en bodem terechtkomt, bevat vaak mest- en andere stoffen die slecht zijn voor de kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater. Daarom willen we in dit project boeren stimuleren om maatregelen te nemen om erfafspoeling tegen te gaan. Vanuit het gezamenlijke belang van schoon oppervlaktewater hebben de gemeenten Midden-Delfland en Delfland in samenspraak met LTO Noord-afdeling Delflands Groen besloten om subsidie te geven op bovenwettelijke maatregelen om erfafspoeling van vervuilend water naar het oppervlaktewater te voorkomen. Boeren krijgen zo een steuntje in de rug als ze maatregelen tegen erfafspoeling nemen. Boeren in het beheergebied van Delfland kunnen in 2018 en 2019 een tegemoetkoming in de kosten krijgen als zij aanpassingen aan hun erf doen om erfafspoeling te voorkomen. Met de nieuwe regeling hopen HHRS van Delfland en de gemeente Delfland meer boeren te stimuleren een erfscan te maken en op basis daarvan maatregelen te nemen op en rond het erf om de gevolgen van erfafspoeling tegen te gaan. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij veen HHRS van Delfland Zuid-Holland In 2018 en 2019 HHRS van Delfland, gemeente Midden-Delfland Hiske Ridder 06 173 91 430 hridder@hhdelfland.nl Hoogheemraadschap van Delfland Kayleigh Hendriks De gemeente Midden Delfland 532 Plan van Aanpak Schoon erf Noord-Holland Erfafspoeling terugdringen Het oppervlaktewater binnen het beheergebied van Hollands Noorderkwartier, Amstel Gooi en Vecht en Rijnland voldoet nog niet aan de eisen. Erfafspoeling vormt een bron van verontreiniging. We gaan voor een duurzame bedrijfsontwikkeling waarbij de erven op orde zijn, zodat geen erfafspoeling plaatsvindt. LTO Noord is met Hoogheemraadschappen Hollands Noorderkwartier; Amstel, Gooi en Vecht; Rijnland en de Provincie op zoek naar oplossingen die zowel voor boeren als voor henzelf winst opleveren. Het project bestaat uit de volgende onderdelen: melkveehouders met nieuwbouwplannen voorlichten; de Erfwijzer Noord-Holland openstellen en invullen; individuele bedrijfsbezoeken bij genteresseerde melkveehouders; maatregelen en een eindmeting. Doelstelling is dat het eerste jaar 300 van de 1000 melkveehouders in het gebied zich aansluiten bij het project en hun erf zodanig op orde brengen dat er geen erfafspoeling van nutrinten meer plaatsvindt. Samen met andere maatregelen buiten dit project is het doel: komen tot duurzame bedrijfsontwikkeling en schoon en ecologisch drinkwater. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij gemixt Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, HHRS Hollands Noorderkwartier, HHRS van Rijnland Noord-Holland 1 april 2018 - 1 mei 2019 Kernteam samenwerken aan Bodem en Water Waterschappen (HHNK, AGV, Rijnland), de collectieven en LTON Ton Kraakman 06 5153 3310 tkraakman@projectenltonoord.nl PLTON Peter Baltus 06 1292 0019 pbaltus@projectenltonoord.nl PLTON 534 Schoon erf, schone sloot 2018-2019 Zuid-Holland Terugdringen van erfemissie in de bollenteelt In het gebied van het Hoogheemraadschap van Rijnland zitten meer gewasbeschermingsmiddelen in het oppervlaktewater dan de norm toestaat. Tweederde is afkomstig van de bollentelers. Het gaat vooral om bolontsmettingsmiddelen. Met dit project worden blijvende veranderingen bewerkstelligd die de emissie op hun erf met tenminste 80% terugdringt. Het project omvat kennisuitwisseling, ondernemerscoaching en demonstraties. Met dit project wordt bij 30 bollentelers de erfemissie van gewasbeschermingsmiddelen verminderd. Zij vormen circa20% van de telers in het gebied. Concrete resultaten zijn maatregelen op erven van telers die de emissie van gewasbeschermingsmiddelen naar het oppervlaktewater voorkomen. Andere telers kunnen de maatregelen overnemen. Door het blijvend terugdringen van de erfemissie wordt gewerkt aan de doelstellingen ten aanzien van de kwaliteit van het oppervlaktewater. gewasbescherming bloembollen zand HHRS van Rijnland Zuid-Holland 2018 - 2019 KAVB CLM, bollentelers Peter Knippels 06 2328 5606 knippels@kavb.nl KAVB 535 Samen aan de slag: een schone onderduikerstocht in de NOP Betere bodemkwaliteit en minder erfemissie De bodem is een belangrijke productiefactor. Doel van dit project is om de gebiedskwaliteit voor duurzame landbouw te versterken, waardoor emissie van gewasbeschermingsmiddelen naar het oppervlaktewater blijvend vermindert en de bodemkwaliteit verbetert. Dit project is in het voorjaar van 2017 van start gegaan. De 40 ondernemers in het gebied doen mee. Er wordt ingezet op twee pijlers:1. verbetering bodemkwaliteit; 2. aanpak erfemissie gewasbeschermingsmiddelen. Onder pijler 1 werken we aan verbetering van de bodemstructuur en bodemsamenstelling. Ondernemers zijn samen met adviseurs aan de slag volgens de werkwijze van Zicht op bodemstructuur. Onder pijler 2 verminderen we emissies van gewasbeschermingsmiddelen naar het oppervlaktewater, zodat minder normoverschrijdingen plaatsvinden. Dit is opgepakt met akkerbouwers en bollentelers volgens de aanpak van Schoon erf, schone sloot. Zo dragen we bij aan een duurzame agrarische sector! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming overig gemixt Waterschap Zuiderzeeland Flevoland 1-1-2018 t/m 31-12-2019 Actieprogramma Bodem en water Flevoland KAVB, LTO Noord, CLM, waterschap Zuiderzeeland, provincie Flevoland en 40 telers Peter Knippels 06 2328 5606 knippels@kavb.nl KAVB 536 Beter organisch bemesten voor Beter Water In de bollenstreek van Zuid-Holland gaan bollen- en vaste plantentelers in samenwerking met leveranciers, onderzoek en overheden aan de slag om in de teelt de emissies van met name fosfaat structureel te voorkomen. De telers hopen hiermee bij te dragen aan het verbeteren van de waterkwaliteit en ecologie in poldersloten. De telers willen dit verbeteren door een aantal innovatieve maatregelen te gaan toepassen; zoals een hogere aanvoer van effectieve organische stof in diverse vormen, het nemen van teeltmaatregelen om de afbraak van organische stof te voorkomen en het toepassen van precisiebemesting. Betere bodemvruchtbaarheid Telers zelf zitten nu aan het stuur om te komen tot een structurele verhoging van het organisch stofgehalte op hun bedrijf. Elke tiende procent telt voor verbetering van de bodemvruchtbaarheid in duinzandgrond. Bovendien draagt het bij aan de vastlegging van koolstof in het kader van de klimaatproblematiek. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming bloembollen zand HHRS van Rijnland Noord-Holland; Zuid-Holland 571 Laanboomteelt op Melkveebedrijf Op Proef: koeien tussen de laanbomen Dit betreft een pilotproject, waarin Brabantse melkveehouders en boomtelers gedurende drie groeiseizoenen (2017-2020) aan de slag gaan om de bodemkwaliteit op hun percelen te verbeteren. En concreet betekent dit, dat zij koeien tussen de laanbomen laten grazen. In het project is er aandacht voor kosten en baten en economiche haalbaarheid. Is er winst te halen voor zowel de melkveehouder als de boomteler? Binnen het project worden informatiebijeenkomsten gehouden en er wordt kennis gedeeld; er vinden praktijkproeven plaats ten aanzien van geschikte boomsoorten en teelten, productiviteit, ziektedruk, bodemkwaliteit (organische stofbalans) en ook wet- en regelgeving. Circulaire economie Het principe van twee teelten op een perceel versterkt de regionale economie en het landschap, verlaagd de gronddruk, zorgt voor een gezondere bodem en een grotere biodiversiteit. Hiermee geeft Het Groene Woud invulling aan een van de hogere ambities uit haar ambitieplan 2017-2020, namelijk: het realiseren van een circulaire economie. Het project heeft tot doel toekomstige generaties te laten profoteren van een groen, economisch gezond en gasrvrij Branbants landschap. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem bomen en vaste planten zand Waterschap De Dommel Noord-Brabant 2017 - 2020 Stichting Duinboeren en Louis Bolk Instituut Het Groene Woud, Agro As de Peel, provincie Noord-Brabant, AgriFoodCapital, WS De Dommel, WS Aa en Maas Emiel Anssems 06 2019 8614 emiel@duinboeren.nl Stichting Duinboeren Peter Ramakers 06 1830 3382 pramakers@brabant.nl Provincie Noord-Brabant 572 Erfemissie akkerbouw Fryslan voorbereiding Aanleg van wasplaatsen De waterkwaliteit voldoet nog niet aan de eisen. Om de erfemissie van nutrinten naar het oppervlaktewater te verminderen, worden vier voorlopers van het project erfemissie Frysln begeleid naar de aanleg van wasplaatsen. Vier agrarirs worden begeleid bij het maken van een plan voor de aanleg van een wasplaats bij hun bedrijf. Door de aanleg van wasplaatsen bij de vier deelnemende bedrijven wordt de emissie van nutrinten naar het oppervlaktewater verminderd. gewasbescherming akkerbouw gemixt Wetterskip Frysln Friesland eind 2018 LTO Wetterskip Fryslan, Provincie Fryslan Niels Tienstra 06 1392 7496 ntienstra@ltonoord.nl LTO Noord Jan Roelsma 06 2337 0164 jroelsma@wetterskipfryslan.nl Wetterskip Fryslan 573 Voorbereiding projectaanvraag bodem APK Veenweide Fryslan - Fase 1 Opstarten van studiegroepen Verbetering van de bodem en daarmee ook de waterkwaliteit en -kwantiteit is noodzakelijk in het veenweidegebied van Frysln. Hierom wordt een project Bodem APK voor het veenweidegebied ontwikkeld. Vooruitlopend op dit project starten we drie studiegroepen op, met agrarirs uit het veenweidegebied. Aequator, WUR, Louis Bolk Instituut, CLM en LTO bereiden gezamenlijk een POP-subsidieaanvraag voor het project Bodem APK voor het veenweidegebied van Frysln voor. Agrarirs in het veenweidegebied worden benaderd om te deel te nemen aan de studiegroepen. Het resultaat van dit project is een POP-subsidieaanvraag voor het project Bodem APK voor het veenweidegebied. Het project zal vervolgens leiden tot duurzaam bodembeheer en een betere bodem. Zo werken we aan een betere waterkwaliteit en kwantiteit en een duurzame bedrijfsvoering in het veenweidegebied van Frysln! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij gemixt Wetterskip Frysln Friesland afgerond LTO Aequator, WUR, Louis Bolk Instituut, CLM Margreet Jongema 06 2039 0947 mjongma@projectenltonoord.nl LTO projecten 575 Bodem APK Veenweide - Fase 2 Bodemdaling tegengaan De Provincie Frysln wil de bodemdaling het Friese veenweidegebied vertragen. Hiervoor wil zij de drooglegging beperken. Zowel boeren als provincie willen op zoek naar bodemmaatregelen, nieuwe technieken en verdienmodellen die bijdragen aan het verhogen van het vochtvasthoudend vermogen en de draagkracht van de bodem zodat natter veen rendabel te exploiteren is. In dit project gaan de boeren aan de slag met bodem, water en landbouw in het Friese veen. Er worden drie studiegroepen samengesteld die activiteiten ontplooien waarbij buurboeren en erfbetreders worden betrokken: Opstellen bodem- en bedrijfswaterplannen Intensieve begeleiding deelnemers door een bodemexpert Opstellen maatregelenkaarten Boerenexperimenten Kijken bij de buren-dagen Resultaten Deelnemers gaan praktische bodem- en watermaatregelen en –technieken uitproberen en de resultaten onderling vergelijken. Agrarirs worden hierdoor geinformeerd en genthousiasmeerd voor een andere (nieuwe) manier van bodembeheer en bodembewerking. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij veen Wetterskip Frysln Friesland april 2018 tot 31 december 2019 LTO Noord Aequator groene ruimte, Projecten LTO Noord Dirk Johan Feenstra 06 2832 6535 dfeenstra@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord Truus Steenbruggen g.j.m.steenbruggen@fryslan.frl Provincie Frysln 576 Trijntje De kleigronden in de noordelijke schil langs de Waddenkust zijn gevoelig voor verzilting. In dit project wordt gewerkt aan het behalen van KRW-doelen en het tegengaan van verzilting door beter bodembeheer en het vergroten van het waterbergend vermogen van de bodem. We ontwikkelen een kennisinformatiesysteem met een app om kennis over bodembeheer en waterkwaliteit op perceelsniveau beschikbaar te maken voor de boer. De app bevat kennis over bodemstructuur, organisch stofgehalte, waterbergend vermogen, grondwaterpeil en oppervlaktewaterpeil. We testen en demonstreren de app bij potentile gebruikers en op de Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw. Perceelsinformatie Met de app krijg je als boer zelf informatie over de mogelijke maatregelen voor bodemverbetering, een bemestingsadvies etc. in relatie tot de teelt op het perceel. Hierdoor kun je gerichter bemesten en werken aan beter bodembeheer. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting akkerbouw klei Waterschap Noorderzijlvest Groningen 2018 - 2021 GrAJk, akkerbouwers, waterschap, SPNA Jan Wanink Waterschap Noorderzijlvest 578 Duurzame bollenteelt (onderdeel Uitvoeringsprogramma Drentsche Aa) Minder gewasbeschermingsmiddelen in de beek Water uit de Drentsche Aa wordt benut voor drinkwaterwinning. Dit betekent dat dit water schoon moet zijn. Met dit project willen we daarom zorgen dat er zo min mogelijk gewasbeschermingsmiddelen in de beek terechtkomen. Daar zetten gemeenten, inwoners, bedrijven en bollentelers gezamenlijk de schouders onder! Samen met 9 bollentelers langs de Drentsche Aa kijken we hoe zij kunnen bijdragen aan een schonere Aa. De aanpak verschilt per bedrijf, en daarom maken we met iedere teler een individueel plan. Daarnaast organiseren we ook bijeenkomsten waarbij telers bij elkaar een kijkje in de keuken kunnen nemen. Hoewel er in het stroomgebied van de Drentse Aa vooral melkveehouderijen en akkerbouwbedrijven zijn, heeft de bollenteelt relatief veel invloed op de waterkwaliteit. Dit komt doordat het een intensieve teelt is. Met allerlei maatregelen proberen de telers hun invloed op het oppervlaktewater te verminderen. Dan kan door de keuze van het soort gewasbeschermingsmiddel, maar ook bijvoorbeeld door vooral percelen te gebruiken die geen watervoerende sloot ernaast hebben. Daardoor kunnen gewasbeschermingsmiddelen niet in het oppervlaktewater terechtkomen. Zo komen we stap voor stap dichterbij een schone Aa! gewasbescherming bloembollen zand Waterschap Hunze en Aas Drenthe 2018 - 2021 Waterschap Hunze en Aas, Provincie, Waterbedrijf Groningen, KAVB, LTO Noord, AND Drenthe KAVB, HLB, ROL, CLM, LTO Noord Niels Tienstra 579 Blauw afval, groene waarde Garnalendoppen voor bodemweerbaarheid Garnalendoppen zijn een reststroom uit de visserij. Er zit een stof in tegen ziekten en plagen (chitine). Tijdens het project testen we hoe de doppen in de praktijk het beste kunnen worden gebruikt bij de teelt van pootaardappelen en bloembollen. In samenwerking met Wageningen Universiteit worden proeven ingericht. De optimale manier van het gebruik van garnalendoppen bij de teelt wordt getest. De proeven, door Proeftuin Zwaagdijk en Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw, vinden op zand- en kleigrond plaats. Aan het project doen 200 boeren mee uit Friesland, Groningen en de kop van Noord-Holland. De weerbaarheid en de vruchtbaarheid van de bodem wordt door dit project verbeterd. Er zijn minder gewasbeschermingsmiddelen nodig. Dit zorgt voor een duurzame teelt en verduurzaming van de garnalensector door lokaal hergebruik van de garnalendoppen. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming akkerbouw klei Waterschap Noorderzijlvest, Wetterskip Frysln, HHRS Hollands Noorderkwartier Friesland; Groningen; Noord-Holland 2016 - 2019 Greenport NHN, Projecten LTO Noord SPNA, Proeftuin Zwaagdijk Peter Baltus 06 1292 0019 pbaltus@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord 584 Meer kennis minder middelen Bloeiende akkerranden voor schoner water Bloeiende akkerranden langs akerbouwpercelen zijn niet alleen mooi om naar te kijken, ze hebben ook een belangrijke functie. Zo verminderen ze het gebruik en de emissie van gewasbeschermingsmiddelen op landbouwpercelen. Hierdoor verbetert de waterkwaliteit. Om de KRW-doelen te halen is meer kennisdeling over geleide bestrijding en bewust middelengebruik nodig. We stellen kennis m.b.t. geleide bestrijding beter beschikbaar. Dit gebeurt door ondermeer intensieve coaching, studiegroepen en het opstellen en verspreiden van factsheets. Ook ontwikkelen we Best Management Practices voor de teelt en het beheer van akkerranden. Minder emissie Draagvlak is een belangrijke factor voor het vergroten van het effect op de waterkwaliteit. De samenwerking in het gebied met landbouwers, adviseurs van gewasbeschermingsmiddelen en experts wordt gestimuleerd. Het project zorgt voor het vergroten van kennis en vaardigheden bij landbouwers. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming melkveehouderij gemixt Waterschap Hunze en Aas Groningen mei 2018; brede uitrol van 2019-2021 Agrarisch Collectief Oost Groningen Marion Schultinga 0597 464 486 info@anog.nl Marian van Dongen m.van.dongen@hunzeenaas.nl Waterschap HZA 585 Schoon erf, schoon water – akkerbouw Veenkolonin Verminderen erfemissie voor schoon water Er spoelen nog teveel gewasbeschermingsmiddelen van het erf in het oppervlaktewater. Dit komt o.a. door het reinigen van kuubskisten, de veldspuit en daarnaast het reinigen en het stallen van machines die met gewasbeschermingsmiddelen werken. Met elkaar kunnen we er een bijdrage aan leveren dit te verminderen, doe je mee? We willen graag dat alle akkerbouwers in de Veenkolonin gaan meedoen. Door maatwerk krijg je inzicht in de huidige werkwijze op het erf. We willen met jou nadenken welke maatregelen getroffen kunnen worden om de erfemissie te verminderen. Ambitie De ambitie is dat minimaal 75% van alle akkerbouwers in het gebied:1. Kennis hebben van toe te passen maatregelen en de effecten daarvan2. Maatregelen hebben getroffen om hun erfafspoeling te verminderen. Een voorbeeld hiervan is het reinigen van de kuubskisten op de toegestane manier.Dit alles gaat leiden tot een aantoonbaar verbeterde oppervlaktewaterkwaliteit. gewasbescherming akkerbouw zand Waterschap Hunze en Aas Drenthe 2018 - 2021 LTO Noord Provincie Drenthe, Waterschap Hunze en Aas Sylvia Koenders 06 1392 4104 skoenders@projectenltonoord.nl Projecten LTO Noord Marian van Dongen 06 5102 5432 m.dongen@hunzeenaas.nl Waterschap Hunze en Aas 597 Opzetten Netwerk Circulair Terreinbeheer in Rivierenland De bodemvruchtbaarheid in Rivierenland - de FruitDelta - neemt af. Opbrengsten lopen terug door decennia van intensief gebruik. Een gezonde bodem levert gezonde planten en waterbufferend vermogen. In dit project werken we via circulair terreinbeheer aan een betere bodem. Dit is een belangrijk onderdeel van een circulaire economie. Binnen 6 maanden willen we een sterk netwerkpartnerscollectief opzetten. Bij de start moeten minimaal 30 netwerkpartners hun bijdrage leveren. Doelstelling van dit collectief is samen een circulair terreinbeheer op te zetten in de regio Rivierenland. Ieder werkt vanuit zijn eigen kwaliteit. Resultaat Minimaal 30 organisaties verbinden zich voor minimaal 4 jaar aan Circulair Terreinbeheer. Ze dragen daarnaast bijvoorbeeld bij aan de energietransitie door minder of geen kunstmest en dergelijke te gebruiken. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij gemixt Waterschap Rivierenland Gelderland 1 november 2017 - 30 juni 2018 Stichting Dirk III, Rijkswaterstaat Oost-Nederland en LTO Noord Provincie Gelderland, RVO, Waterschap Rivierenland, van Hall Larenstein, Inspilab, Radboud Universiteit, enkele bedrijven Jan de Kock 601 Initiatieven fysieke investering 2017 Duurzame bedrijfsvoering door innovatie De POP3 subsidie ondersteunt het toepassen van nieuwe technieken die bijdragen aan bodem, water en biodiversiteit. In 2017 hebben 31 agrarirs, maatschappen en werktuigverenigingen meegedaan aan de subsidieaanvraag. Hun investeringen dragen bij aan een betere nutrintenbenutting, vermindering van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, vermindering van emissies en verbetering van de bodemkwaliteit. Maatregelen De maatregelen waarvoor subsidie is gevraagd zijn:-Vergroten van de mestopslag-Precisie bemesting / precisie gewasverzorging / precisie watertoevoer / fertigatie-Niet kerende grondbewerking -Plaatsspecifieke veldmetingen -Erfmaatregelen/zuiveringsinstallaties/wasplaatsen -Onkruidbestrijding mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij gemixt Waterschap Vallei en Veluwe, Waterschap Rijn en IJssel, Waterschap Rivierenland Gelderland Provincie Gelderland Individuele agrarirs, maatschappen, werktuigenvereniging 605 Kistenreiniger Kisten reinigen zonder gebruik van water In de teeltsector worden kuubkisten gebruikt voor het bewaren van gewassen. De reiniging van de kisten, met name de afspoeling, levert vervuiling van het oppervlaktewater op. De kwaliteit van het oppervlaktewater in Noord-Nederland laat op het moment te wensen over. Met 3 telers gaan we aan de slag om een nieuwe manier van reinigen in de praktijk te testen. Binnen dit project wordt een nieuwe reinigingsmethode ontwikkeld, zonder of met weinig water. Het reinigen gebeurt op een geheel nieuwe manier. De ontwikkeling wordt gedaan door een technische bedrijf uit de Noordoostpolder, in samenwerking met de drie telers. We testen deze nieuwe techniek bij twee pootaardappeltelers in de provincies Groningen en Friesland, en bij een lelieteler in de provincie Drenthe. Resultaat Het project moet een kistenreiniger opleveren die geen of heel weinig gebruikt maakt van water en daarom geen emissie geeft naar het oppervlaktewater. Zo proberen we samen de kwaliteit van het oppervlaktewater in Noord-Nederland te verbeteren. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming akkerbouw gemixt Waterschap Noorderzijlvest, Wetterskip Frysln, Waterschap Hunze en Aas, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Waterschap Vechtstromen Friesland; Groningen; Drenthe Delphy, Harm Brinks VHM Machinery, 3 agrarirs Harm Brinks 0317 491 578 H.Brinks@delphy.nl Delphy 606 Samen aan de slag met BOOT-maatregelen Maatregelen nemen Voor een betere waterbuffering op de percelen moet gewerkt worden aan een goede bodemkwaliteit. Een goede bodemkwaliteit vermindert nitraatdoorslag sterk, bevordert biodiversiteit en verbetert de waterregulatie. We stimuleren de agrarische sector om fysieke maatregelen uit te voeren. Dit zijn maatregelen opgenomen in de BOOT-lijst en die passen binnen de subsidiemogelijkheden in POP3. We richten ons op maatregelen rond het voorkomen van erfafspoeling op bedrijven met open teelten en rundveebedrijven. Ook willen we aan de slag met het nazuiveren van te lozen water, en het voorkomen van af- en uitspoeling van mineralen op perceelsniviau.We streven ernaar dat in totaal zon 400 deelnemers zich aanmelden. Minder afspoeling Zowel het voorkomen van erfafspoeling, het nazuiveren van te lozen water en het verbeteren van de bodemkwaliteit komt ten goede aan de waterkwaliteit. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting overig gemixt Waterschap Limburg Limburg 607 Grondig Boeren met Mais Limburg Verduurzaming masteelt Mas is een belangrijk gewas voor veehouders op de zandgronden in Limburg. Mas is echter een uitspoelingsgevoelig gewas en lastig om met lage verliezen te telen. Op bijeenkomsten op proefbedrijven en satellietbedrijven willen we demonstreren aan telers, loonwerkers en erfbetreders hoe de masteelt verduurzaamd kan worden. Perspectief We geven de mastelers handvatten om de emissies van nutrinten, gewasbeschermingsmiddelen en broeikasgas te verminderen. Tevens zullen we aandacht schenken aan de verbetering van de bodemkwaliteit en de bodemdiversiteit. Hoe kunnen we de masopbrengst nog laten toenemen? mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming melkveehouderij zand Waterschap Limburg Limburg LLTB Belangenbehartiging Arend-Jan Cuperus 06 5149 0278 acuperus@arvalis.nl Arvalis 611 Glastuinbouw Nieuw Prinsenland Duurzame watermaatregelen in de tuinbouw Op de tuinbouwlocatie nieuw Prinsenland in Dinteloord is er ruimte voor 200 hectare netto glas. Dit kan deels als overloop uit West-Nederland fungeren. De watervoorziening is daar alleen nog niet op ingesteld, dit project helpt daarbij. In de coperatie Glastuinbouw Nieuw Prinsenland werken 8 glastuinders samen aan duurzame tuinbouw. Dat doen ze onder andere op het vlak van watervoorziening. Door water op te slaan in de ondergrond wordt het tekort wat er in de regio is opgevangen. Resultaten De 200 ha glasopstanden hebben gemiddeld 1,5 mln. m3 water per jaar nodig. Jaarlijks valt 1,3 mln. m3 aan neerslag. Dit wordt opgeslagen in waterbassins. Als je dit rekensommetje maakt, dan is er dus een watertekort van 0,2 mln. m3. Via het Aquifer Storage Recovery systeem wordt er 0,3 mln. m3 opgeslagen onder de kleilaag, op zon 10 30 meter onder het maaiveld. Daarbij is er infiltratie van 60 m3 per uur en een leveringsgarantie van 1 m3 per uur per ha. Dit project maakt deze tuinbouwlocatie volledig geschikt voor optimaal en duurzaam gebruik, ook als overloop voor West-Nederland. verdroging en vernatting;bodem glastuinbouw klei Waterschap Brabantse Delta Noord-Brabant afgerond Tuinbouwontwikkelingsmaatschappij (TOM, een samenwerking van provincie Noord-Brabant en ZLTO TOM, KWR/Allied Waters, Codema Piet Janmaat 06-5339 8106 pjanmaat@tombrabant.nl Tuinbouwontwikkelingsmaatschappij TOM Ren Rijken 076-564 1580 m.rijken@brabantsedelta.nl Waterschap Brabantse Delta 614 Pilot stroomgebied Kabroeksebeek Verkenning aanpak van nutrinten problematiek We gaan een verkenning uitvoeren naar de aanpak van de nutrintenproblematiek met als doel om de nodige inzichten te verkrijgen. We gaan een aantal varianten doorrekenen. Variant I gaat uit van huidig Beleid 2015. Variant II is een midden variant, regionaal in te vullen: wat is er mogelijk met gebiedsgericht maatwerk door Rijk en regio, aansluitend op de DAW aanpak. Bij variant III wordt alles op alles gezet om de doelen te halen in 2017. Variant III kent 2 sporen: a. miliieu centraal gericht op het halen van de doelen Nitraatrichtlijn en KRW en b. synergie met landbouw, natuur en milieu. Inzicht verkrijgen We verwachten als resultaat van dit project inzicht te verkrijgn in:a. Wat zijn de kansrijke maatregelen die de agrarishe sector kunnen nemen?b. Op welk wijze kunnen deze maatregelen dan het beste uitgevoerd worden? c. Welke synergie is er met andere maatscappelijke opgave?d. Op welke manier kunnen de patijen in het gebied het beste samenwerken? mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering overig zand Waterschap Limburg Limburg Stuurgroep RBOM - Provincie Limburg 615 Pilot Noorbeek Terugdringen uitspoeling nitraat naar grondwater In het gebied Noorbeek willen we de bemesting terugdringen in het inzijggebied Noorbeemden. De uitspoeling van nitraat kan namelijk een negatief gevolg hebben voor de instandhouding van Kalktufbronnen in het Noorbeemdenbos. Doormiddel van uitspoelen dalen nutrinten ondergronds via waterstromen heel langzaam in tot ze uiteindelijk bij de kalktufbronnen komen en aldaat tot vervuiling leiden. Om dit te voorkomen zijn een aantal maatregelen opgesteld, die deze uitspoeling kunnen voorkomen of bijna kunnen voorkomen. Potentile maatregelen Er zijn 4 optionele maatregelen die uitspoeling van N kunnen voorkomen:1. Natuurrealisatie via SKNL -regeling2. Natuurinclusieve landbouw3. Agrarisch Natuurbeheer4. Blijvend grasland mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij lss Waterschap Limburg Limburg Provincie Limburg Rick Reijerse 06 5763 7918 reijerse@natuurrijklimburg.nl 617 Bemesten op basis van een positieve organische stofbalans (prei en aardappels) (waardenetwerk) Praktijkonderzoek Praktijkonderzoek heeft ons geleerd dat voldoende aanvoer van organische stof op perceelsniveau een lagere uitspoeling van nitraat oplevert. Tevens levert het op termijn een betere bodemkwaliteit, een beter bufferend vermogen van de bodem en een hogere gewasopbrengst. De kennis, die we bij dit praktijkonderzoek hebben opgebouwd, zullen we doorvertalen naar een bemestingsstrategie van bedrijven met prei en aardappelenteelt op de zandgronden in Noord- en Midden-Limburg. Prei en aardappelenteelt Voor deze gewassen hebben we gekozen omdat prei en aardappelen gewassen zijn met een hoge stikstofbehoefte en de kans op nitraatuitspoeling hoog is. Bovendien zijn deze gewassen gevoelig voor een negatieve organische stofbalans. De kennisuitwisseling tussen de deelnemers wordt gemakkelijker, wanneer dezelfde gewassen worden geteelt. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting akkerbouw zand Waterschap Limburg Limburg LLTB - Arvalis 618 Stikstof Strikken Mastelers aan de slag met vanggewas Bij de teelt van vanggewassen in mas zijn er grofweg drie systemen mogelijk. 1. Onderzaai (zaai vanggewas bij zaai mas), 2. Doorzaai (zaai vanggewas bij 6-blad stadium van de mas) en 3. Nazaai (zaai vanggewas na de oogst van de mas. Iedere mogelijkheid heeft zo zn potentie en slagingskans. Een praktijknetwerk van 15 mastelers uit Noord en Midden Limburg gaat aan de slag met de optimalisatie van de teelt van het vanggewas met het doel om zoveel mogelijk "stikstof te strikken". Als teler gaat u onder begeleiding aan de gang met het maken van een plan van aanpak voor een eigen testperceel. Rol Praktijkonderzoek AGV Praktijkonderzoek AGV deelt in het praktijknetwerk de laatste kennis en ervaring op dit gebied. Praktijkonderzoek AGV laat op uw testperceel verschillende bodemanalyses uitvoeren zodat u als teler naast uw visuele beoordeling ook cijfers heeft om te ervaren hoe geslaagd de teelt van het vanggewas is geweest. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering akkerbouw zand Waterschap Limburg Limburg maart 2018 en verder WUR Open Teelten Praktijkonderzoek AGV 620 Prei de grond uit Emissieloze teelt van prei In dit project willen we een gesloten teeltsysteem voor prei ontwikkelen en uittesten. Door de ontwikkeling van een gesloten systeem voor prei kunnen we de volgende problemen aanpakken. We voorkomen het uitspoelen van stikstof naar grond- en oppervlaktewater. Tevens voorkomen we ook de emissie van gewasbeschermingsmiddelen naar lucht, bodem en water. Milieuwinst Als we kunnen slagen in de opzet van het project zal dit een ernorme winst opleveren voor het milieu. De waterkwaliteit vaart er wel bij, en de uitstoot van gewasbeschermingsmiddelen is tot nul gereduceerd. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming akkerbouw zand Waterschap Limburg Limburg LLTB Arend-Jan Cuperus 06 5149 0278 acuperus@arvalis.nl Arvalis 621 Sub irrigatie Tegengaan verdroging in de landbouw Het waterschap Limburg start een veldproef met subirrigatie. Via pijlgestuurde drainage laten we de grondwaterstand stijgen waardoor de wortelzone vochtig blijft. In dit subirrigatie systeem wordt grondwater ingelaten in de verzamelput van peilgestuurde drainage. Het water verspreidt zich ondergronds via de drainagebuizen, waardoor de grondwaterstand stijgt. Minder beregenen Doordat we er voor zorgen dat de wortelzone vochtig blijft zal het bovengronds beregenen minder vaak nodig zijn en wordt verdroging in de landbouw mogelijk tegengenaan. verdroging en vernatting melkveehouderij zand Waterschap Limburg Limburg 2016 - 2020 Waterschap Limburg Twan Gielen 623 Bodem-UP (Brabant breed) Stimuleringsaanpak Met dit project richten we ons op een stimuleringsaanpak middels kennisoverdracht. We willen de bodemkwaliteit bij 800 grondgebruikers gaan verbeteren met als nevendoel het verbeteren van de waterkwaliteit van zowel grond-als oppervlaktewater ten aanzien van nutrinten. Elke deelnemer maakt een concreet Bodem UitvoeringsPlan voor tenminste n van zijn percelen. De agrarisch ondernemer wordt gedurende een periode van 3 jaar door een adviseur begeleid in de uitvoering van dit UitvoeringsPlan. Gedurende het jaar worden er steeds aan aantal contactmomenten gepland. Minder emissie De aangeboden kennis zal bijdragen aan een verbetering van de bodem- kwaliteit (zowel chemisch, fysisch als biologisch), een geringer grondstoffengebruik, een meer gesloten kringloop, minder emissie van milieubelastende stoffen naar bodem, grond- en oppervlaktewater. Wanneer dit traject wordt doorlopen voor n perceel, kunnen de ervaringen en leerpunten worden meegenomen in het management van de andere percelen binnen de bedrijfsvoering. De kennisoverdracht vindt plaats in klein groepsverband door bij de ondernemer aan de keukentafel aan te schuiven, en de ondernemer zijn/haar buren te laten uitnodigen bij het gesprek. Ondernemers kunnen van elkaar leren, en elkaar aanspreken en inspireren. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering overig zand Waterschap Rivierenland, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 1-10-2018 - 30-09-2021 ZLTO Michael van der Schoot 06 2123 2599 michael.van.der.schoot@zlto.nl ZLTO Peter Ramakers 06 1830 3382 pramakers@brabant.nl Provincie Noord-Brabant 624 Vruchtbare Kringloop (Brabant) Efficint maken en sluiten van de kringloop In dit project zullen 60 deelnemende melkveehouders inzicht verkrijgen in de mineralen kringloop op hun bedrijf. Zij zullen gestimuleerd worden om deze kringloop zo efficint mogelijk te gebruiken en zoveel mogelijk te sluiten. Met een Benchmarkanalyse kringloopwijzer maken we inzichtelijk voor ondernemers hoe zij scoren t.o.v. sectorgenoten. In groepsbijeenkomsten wordt ingegaan wat de kringloopgedachte voor de verschillende themas betekent voor de bedrijfsvoering. Bij de begeleiding op het bedrijf gaan we samen met 2-3 ondernemers een bedrijfsplan met actiepunten maken, waarin de kringloopgedachte specifieker voor die bedrijven is uitgewerkt. Wat willen we bereiken? Het resultaat dat we willen bereiken is dat langs de weg van het vergroten van mineralenefficintie en -optimalisatie en het sluiten van de kringloop de technische en financiele resultaten van de deelnemende ondernemers zullen versterken. Belangrijk ander effect dat we bewerkstelligen is dat de verliezen van stikstof en fosfaat naar het milieu sterk reduceren en daardoor verminderen van de ammoniakemissie en de eutrofiring van grond- en oppervlaktewater.Voorts wordt er gewerkt aan het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid en het vergroten van het watervasthoudend en vochtbergend vermogen van de bodem. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting melkveehouderij zand Waterschap Brabantse Delta, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 1-10-2018 - 30-09-2021 ZLTO Michael van der Schoot 06 2123 2599 michael.van.der.schoot@zlto.nl ZLTO Peter Ramakers 06 1830 3382 pramakers@brabant.nl Provincie Noord-Brabant 625 MaxiMi (Maximale Milieuprestatie met Minimale (overheids)-inspanning) Data verzamelen en resultaat gericht aan de gang Agrarische ondernemers, private partijen, kennisinstellingen en overheden gaan in dit pilotproject hun krachten bundelen om op basis van metingen resultaatgericht sturing geven aan agrarisch bodembeheer en nutrinten management. Er wordt een netwerk van sensoren ingezet ter verzameling van de benodigde gegevens. Bestaande data bestanden worden hiermee gekoppeld. Met behulp van innovatieve rekenmethodes - er wordt gewerkt met zelflerende modellen - worden er verbanden gelegd tussen de beschikbare databronnen om zo de bijdrage van elk perceel / bedrijf aan de waterkwaliteit van een waterlichaam te kwantificeren. Handelsperspectief Vanuit de data koppelingen en berekeningen wordt handelsperspectief gegenereerd voor de boer. Om dit daadwerkelijk te beproeven en in te bedden binnen de dagelijkse praktijk van een agrarisch bedrijf, wordt een intensief adviseringstraject met diverse boerengroepen met agrarische ondernemers opgestart. Er zullen minimaal 20 agrarirs aan deelnemen.Bij de uitrol van een systeeminnovatie van een op resultaat gerichte praktijk binnen een gebied worden zowel publieke als private partijen betrokken. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering overig zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2e kwartaal 2018 - 1 juli 2021 NMI (Nutrinten Management Instituut) ?? WUR, Bartelds, Eijkelkamp, SoilCares, AppsForAgri, DIKW Intelligence, WS Aa en Maas, ZLTO, Prov Brabant Johan Elshof 06 2952 0260 johan.elshof@zlto.nl ZLTO Anne Wim Vonk 073 615 6743 avonk@aaenmaas.nl Waterschap Aa en Maas 627 Gebiedsproces Niers Grote opschoonactie In dit project willen we een win-win situatie creren voor natuur, landbouw en water. Het idee is dat er een maatregelenpakket wordt samengesteld en gerealiseerd, waarin alle partijen zich kunnen vinden. Naar aanleiding van een verkenning, die er heeft plaatsgevonden bij de betrokken partijen begin 2016, hebben we de conclusie getrokken dat er breed draagvlak is voor de uitvoering van een eenmalige grote schoonmaakactie. Een duurzame oplossing wordt in belangrijke mate bepaald door ruimte voor de Niers te creren, waarbij de productieverliezen voor minimaal 100% worden gecompenseerd. Aanpak De aanpak bestaat uit vier integrale onderdelen:1. Het opstellen van een inrichtings- en beheerplan;2. Een opschoonactie;3. Het uitwerken van uitvoeringsmaatregelen;4. Het opstellen van een uitvoeringsovereenkomst. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij zand Waterschap Limburg Limburg WS Limburg - Natuurrijk Limburg 628 Duurzame Teelt, gezonde producten. In Limburg aan de slag met een gezonde bodem en weerbare gewassen. Bodem is het speerpunt In dit driejarige project gaan we aan de slag met de bodem als speerpunt. We nemen daarin ook onderwerpen mee als "natuurlijke vijanden" en "biodiversiteit". Onze doelgroep in dit project zijn de telers van vollegrondsgroeten, akkerbouwers, fruittelers en boomkwekers. Op basis van de knelpunten en wensen van de deelnemende bedrijven wordt het project vormgegeven. Concrete acties In dit project worden diverse activiteiten ontplooid:- we organiseren veldbijeenkomsten;- we doen praktijkproeven op kernbedrijven, waarin nieuwe strategin worden getest;- we doen individuele ondersteuning op uw eigen bedrijf. Denk daarbij bijvoorbeeld bij het beoordelen van de eigen grond, het vertalen van bodemanayalyses naar handelsperspectief en het toepassen van strategin;- we organiseren jaarlijks een demodag. verdroging en vernatting overig gemixt Waterschap Limburg Limburg begin 2018 - begin 2021 Delphy en Hessel Marketing Communicatie 629 Biologische Landbouw in Limburg op de kaart Ontwikkelen ondernemersnetwerk en kenniscentrum In dit project willen we een ondernemersnetwerk opzetten. Tevens wordt invulling gegeven aan het oprichten van een kenniscentrum. We nodigen u hierbij uit om deel te nemen. Van het kenniscentrum kan gebruik gemaakt worden door zowel biologische-als gangbare ondernemers. Ontplooing activiteiten We willen ons inzetten vanuit het kenniscentrum voor de volgende zaken:- het begeleiden van omschakelaars en het opschalen van bestaande bedrijven;- het ontwikkelen van nieuwe teelten op praktijkbedrijven;- het aanjagen van innovaties;- kennis verspreiden over "verduurzaming" en over "bodem". mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming overig gemixt Waterschap Limburg Limburg Arend-Jan Cuperus 06 5149 0278 acuperus@arvalis.nl Arvalis 630 Investeringsaanvraag Bewust Boeren Rijnland - fase 2 Hoofddoel project Wat we willen bereiken in dit project is het verminderen van emissies van de nutrinten stikstof en fosfaat op melkveehouderijbedrijven, van gewasbeschermingsmiddelen op akkerbouwbedrijven en het verbeteren van het ecologisch functioneren van sloten. We kunnen dit realiseren door het uitvoeren van effectieve en efficinte maatregelen. Waar kunnen deelnemende boeren in investeren? Opvangputten voor de mest- of voerplaats en/ of bij de kalveriglos, overkappingen van vaste mestopslag, veegmachines en (vul- en) wasplaatsen voor spuitapparatuur voor gewasbeschermingsmiddelen, al dan niet gecombineerd met een biologisch zuiveringssysteem. De deelnemers aan investeringen kunnen een bijdrage in de vorm van en subsidie tegemoet zien. Voorwaarde is dan wel dat de investeringsaanvraag door de Provincie wordt gehonoreerd. Waterkwaliteit verbeteren Doordat boeren investeren in voorzieningen in- en om het erf dragen zij bij aan het verbeteren van zowel de chemische waterkwaliteit als het ecologisch functioneren van sloten. Deze maatregelen hebben een positief effect op de vermindering van de puntbelastingen.Wie kunnen er mee doen? Agrarirs in de omgeving van Bodegraven en rondom Leiden (in het beheergebied van het collectief Vereniging Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer RijnGouwe Wiericke, de Groene Klaver en de LTO afdeling Alpen Nieuwkoop, voor zover hun werkgebied valt binnen het werkgebied van Hoogheemraadschap van Rijnland). mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming melkveehouderij veen HHRS van Rijnland Zuid-Holland 1-1-2019 - 31-12-2021 Stichting Gebiedscordinatie Gouwe Wiericke de Groene Klaver, Projecten LTO Noord Mieke Vergeer 0172 685 459 zorgvliet@hetnet.nl Stichting Gebiedscordinatie Gouwe Wiericke Koen Goei Koen.Goei@rijnland.net Hoogheemraadschap van Rijnland 632 Sorghum i.r.t. veenweideopgave De Provincie Frysln wil de drooglegging van het Friese veenweidegebied verminderen. Op veengrond zonder kleidek is minimale grondbewerking daarom gewenst. In Aldeboarn wordt een proef gedaan met sorghumteelt op veen. Onderzocht wordt of dit kan met minimale grondbewerking en of het een eventueel een alternatief is voor mais. Verschillende vormen van grondbewerking en zaaitechnieken worden met elkaar vergeleken. Het voordeel van sorghum tov mais zou kunnen zijn dat sorghum minder water nodig heeft, een korter groeiseizoen heeft en efficinter omgaat met mineralen. Melkveehouders en loonbedrijven uit het Friese veenweidegebied denken en werken mee aan de proeven. Demonstratieproef De demonstratieproef duurt een jaar en heeft als belangrijkste resultaat antwoord op de vraag of sorghum ook geteeld kan worden op veen en met een minimale grondbewerking. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij veen Wetterskip Frysln Friesland afronding voor 2019 Wageningen University Research Bouwe Bakker 06 5248 1991 bbakker@ltonoord.nl LTO Truus Steenbruggen 06 25 35 24 20 g.j.m.steenbruggen@fryslan.frl Provincie Fryslan 634 Agromulch Mulchpapier Mulchpapier is samengesteld uit een basispapier dat voorzien is van een afbreekbaar zwarte strijklaag. Door deze combinatie wordt onkruidgroei tegen gegaan en is er sprake van een adequate warmteopslag. Het gebruik hiervan maakt vroege oogsten mogelijk. Biologische ondernemers in Limburg zijn bezig om het mulchpapier te testen. Bodemverbeteraar Het mulchpapier wordt geproduceerd op basis van cellulose, afkomstig van gecertificeerde bossen uit Europa. Het grote voordeel van mulchpapier is dat het na de oogst niet verwijderd hoeft te worden, maar kan dienen als bodemverbeteraar omdat het volledig composteerbaar is. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering overig gemixt Waterschap Limburg Limburg Patrick Lemmens 06 2269 3273 plemmens@arvalis.nl Arvalis 635 Boeren voor drinkwater De grondwaterkwaliteit moet verbeteren om schoon drinkwater veilig te stellen. Het verminderen van de nitraatuitspoeling en resten van gewasbeschermingsmiddelen zijn de grootste uitdagingen voor de landbouw in de kwetsbare waterwingebieden. In dit project laten we zien dat met een efficintere bedrijfsvoering al veel bereikt kan worden en een win-win situatie ontstaat. Naast individuele begeleiding zijn er ook groepsbijeenkomsten. Ieder jaar wordt een inhoudelijk programma opgesteld, waarmee ingespeeld wordt op nieuwe ontwikkelingen en verdere verfijning bemesting en voeding. Sinds dit jaar werken we hierbij samen met het project Vruchtbare Kringloop Overijssel (VKO). Resultaten Het project moet leiden tot een nitraatgehalte in bovenste grondwater van maximaal 50 mg NO3/L. Daarnaast mag het gehalte resten van gewasbeschermingsmiddelen in het bovenste grondwater maximaal 0,5 µg/l bedragen. Op bedrijfsniveau willen we een maximaal N-bodemoverschot in de KringloopWijzer van maximaal 100 kg N/ha. Het bedrijfsresultaat kan verbeteren door een efficinter gebruik van mineral. Deelnemers hebben een grondwaterbewuste bedrijfsvoering op en rond de bedrijven.Zie ook https://www.boerenvoordrinkwater.nl/ mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij zand Waterschap Drents Overijsselse Delta, Waterschap Vechtstromen, Waterschap Rijn en IJssel Overijssel Provincie Overijssel RHDHV, WUR, Countus, Stimuland 668 Bodem en water in de Kempen voor Boomteelt Verbetering bij bodemkwaliteit en waterbeheer De boomkwekers en akkerbouwers in de Kempen ervaren een aantal problemen in de regio, zoals achteruitlopende bodemkwaliteit en wateroverlast. Dit project pakt beide problemen in een keer aan. Vooral in 2016 konden de percelen de grote hoeveelheden regen niet verwerken. Deze problemen zijn het gevolg van een combinatie van factoren : extreme regenval in een korte periode, matige bodemstructuur, doorlatendheid van de bodem en het waterbeheer. Met 15 ondernemers zijn we aan de slag gegaan over een periode van drie jaar om hier verbetering in te brengen. Resultaat De ondernemers zijn gestart met 2 bijeenkomsten per jaar, aangevuld met n velddag. Ze hebben kennis opgedaan over bodem en bodemverbetering, het in kaart brengen van bodem- en gewaskwaliteit, ontwikkeling eigen bodemstrategie, duurzaam bijsturen/ondernemen en hoe emissie te beperken t.b.v. een gezonde grond en schoon water. Daarnaast zijn de ondernemers 3 uur per ondernemer per jaar gecoacht over eigen bodemverbetering. Uiteindelijk hebben ze hebben de kennis vertaald in een praktische strategie om de eigen bodem op orde te brengen n dit in de praktijk tot uitvoering gebracht. Zo zijn er echte stappen gezet richting duurzame boomteelt in de Kempen! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem bomen en vaste planten zand Waterschap De Dommel Noord-Brabant mei 2018 - looptijd 3 jaar Delphy Waterschap De Dommel, Hessel Marketing Communicatie Hans Smeets 06 5133 5936 h.smeets@delphy.nl Delphy Martin Bouwman 06 5535 6039 mbouwman@dommel.nl Waterschap De Dommel 669 Carbon Farming Koolstofopslag binnen het landgebruik Als gevolg van de huidige agrarische productiepraktijken vindt bodemdegradatie en biodiversiteitsverlies plaats in het Noordzeeregio gebied. Door toepassing van technieken voor het afvangen en opslaan van koolstof binnen het landgebruik kan dit proces gekeerd worden. Om de transitie van koolstofopslag in de bodem een succes te laten zijn is het nodig om de complete voedselketen hierbij te betrekken. Vandaar dat er 150 agrarische ondernemers bij dit project betrokken worden. Met het project willen we meer bewustzijn creren voor het ecologisch en economisch potentieel van koolstof opslag. Resultaat Door nieuwe business cases te ontwikkelen, te testen en te valideren zal dit project het bewustzijn vergroten bij economische actoren, autoriteiten en consumenten met betrekking tot het potentieel van koolstof boeren, als het eenmaal is ingebouwd in het agrarische productieproces. Dit project zal ook bijdragen aan het stimuleren van de vergroening van de economie in het projectgebied. Samen bouwen we aan deze manier van carbon farming door 10.000 ton CO2 op te slaan en meer kennis op te doen over het verbeteren van bodemfysica. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem akkerbouw klei Waterschap Scheldestromen Zeeland beoogde start: september 2018 - augustus 2021 ZLTO Stichting Bionext, Inagro vzw, Thnen-Instiut fr kologischen Landbau e.a. Roel Clement 06 2952 0262 Roel.clement@zlto.nl ZLTO Walter Jonkers 0118 63 1011 w.jonkers@zeeland.nl Provincie Zeeland 670 Ondergrondse opslag dakwater Efficint waterbeheer in Noord-Brabant In het zandgebied van Noord-Brabant is de zoetwatervoorziening van groot belang. Jaarrond valt er voldoende neerslag, dus het is de kunst om dit tijdig op te vangen en op de juiste moment en plaatsen te gebruiken. Binnen dit project pakken we dat probleem via opslag van dakwater. Aanleiding is de toenemende zorg om voldoende zoetwater in droge perioden. Dit wordt steeds belangrijker, niet alleen vanwege de intensivering van het grondgebruik in Brabant, maar ook vanwege klimaatverandering waardoor langere periodes van droogte voorkomen. De opgave bij wateropslag in de ondergrond is om dit te doen zonder negatieve gevolgen voor de kwaliteit van het grondwater. Proces en resultaat Op 5 bedrijven in Brabant wordt schoon dakwater opgevangen. Het gaat om 3 melkveebedrijven en 2 glastuinbouwbedrijven in verschillende delen van de provincie. Het water wordt via een zandfilter gereinigd en vervolgens via beregeningsbuizen genfiltreerd in de ondergrond. In de zomerperiode kan dit water weer worden opgepompt ten behoeve van beregening. Ook de monitoring van de effecten is een belangrijk onderdeel van het project. Zo gaan we nu en in de toekomst efficint om met regenwater in de regio. verdroging en vernatting;bodem overig zand Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant voorjaar 2018 - doorlooptijd minimaal 3 jaar Provincie Noord-Brabant ZLTO, waterschappen Aa en Maas, De Dommel, Brabantse Delta, Sefphilipswateradvies Johan Elshof 06 2952 0260 Johan.elshof@zlto.nl ZLTO Peter Ramakers 06 1830 3382 pramakers@brabant.nl Provincie Noord-Brabant 671 Mobiel Teeltsysteem trayplanten op hoogte Vermindering uitspoeling in aardbeienteelt Bij Van der Meulengraaf in Best worden de planten los van de grond geteeld. Dit gebeurd via een mobiel teeltsysteem met trayvelden. Met dit project wordt getest of de emissie binnen de aardbeienteelt beperkt kan worden door technologische veranderingen in de bedrijfsvoering. Hoe werkt dat nu? Op dit bedrijf worden planten los van de grond op 50 cm boven de grond geteeld. Ook worden de nodige werkzaamheden op de vloer met een gewaswagen op rails uitgevoerd. Het is dus niet meer nodig om de bodem te bedekken met plastic en betonpaden, wat een gunstig effect heeft op emissie van gewasbeschermingsmiddelen en nutrinten. Resultaten In dit project is gekeken naar meststoffengebruik, bestrijdingsmiddelengebruik, uitspoeling, kwaliteitseffecten en arbeidsvoordelen. Met het mobiele teeltsysteem staan er 65 trayplanten per m2. Deze opstelling heeft geleid tot een beperking aan uitspoeling van N, P en K ten opzichte van het traditionele teeltsysteem. Per plant vermindert de uitspoeling tot meer dan 60% van het traditionele systeem. Verder is er minder uitspoeling van gewasbeschermingsmiddelen n heeft het systeem zich op het gebied van plantgezondheid, plantkwaliteit en arbeidsvriendelijkheid ruimschoots bewezen. Al met al een zeer succesvolle stap richting minder uitspoeling in de aardbeienteelt! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming overig zand Waterschap De Dommel Noord-Brabant gestart Aardbeienplantenteler Rob van der Meulengraaf te Best Waterschap De Dommel, Stuurgroep Landbouw Innovatie Brabant (LIB) Johan Elshof 06 2952 0260 Johan.elshof@zlto.nl ZLTO Minke Lagerwerf 041 1618 487 mlagerwerf@dommel.nl Waterschap De Dommel 674 Bodem Netwerk Brabant Kennis uitwisselen in bodemcafs Tijdens de Bodemcafs is het doel om kennis en ervaring uit te wisselen over innovatief en duurzaam gebruik van de Brabantse bodem. Bodemexperts en agrarische ondernemers kunnen hier in een informele sfeer met elkaar van gedachten wisselen. Het Bodemnetwerk Brabant komt elke paar maanden bij elkaar voor het uitwisselen van kennis en ervaringen over goed bodemgebruik. De bodemcafs worden op unieke locaties georganiseerd, zoals in november 2017 in boerderij De Zellebergen in Oudenbosch. Tijdens de bijeenkomsten helpen we elkaar, onder het genot van een drankje, en zoeken we gezamenlijk naar oplossingen op bodemvruchtbaarheid en bodemgezondheid te verbeteren. De organisatie is in handen van Bodem Netwerk Brabant. Dit netwerk is een initiatief van de provincie in samenwerking met de HAS, de ZLTO en de Brabantse Milieufederatie. Hierbij wordt de samenwerking tussen Brabantse overheden, marktpartijen, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties, belangenverenigingen en agrarische ondernemers gestimuleerd. De missie is om in Brabant het kennisniveau van bodem en bodemgebruik te verbeteren om duurzaam bodembeheer in de landbouwsector mogelijk te maken. De bodemcafs zijn de uitgelezen mogelijkheid om met elkaar de volgende stap te zetten, kom ook een keer langs en denk mee! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting akkerbouw zand Waterschap Rivierenland, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant Provincie Noord-Brabant 675 Bodemverbetering Agro As de Peel Op naar een beter ecosysteem! In dit project gaan we aan de slag om een bodemverbetering te bereiken, ten gunste van het ecosysteem en de agrarische bedrijfsvoering. Door onder andere het verhogen van het organische stofgehalte, creren de agrarirs een duurzaam perspectief voor de gewasopbrengsten. Het project is opgedeeld in vijf deelprojecten, maar gezamenlijk geven ze inzicht in welke lokale organische (niet eetbare) reststromen ingezet kunnen worden voor bodemverbetering in de Agro As de Peel. Niet onbelangrijk daarbij is dat het in een passende vorm en rendabel te realiseren moet zijn. Maatregelen en resultaat Maar hoe gaat dit in zn werk? Eerst wordt uitgezocht, samen met agrarische ondernemers, welke organische reststromen er lokaal beschikbaar zijn. Denk daarbij aan een lokale composteercoperatie of bermmaaisel van een waterschap. Dan kijken we naar de effecten bij toepassing op het land, dit wordt over een periode van tenminste 5 jaar gemonitord. Vervolgens bepalen we samen met de ondernemers wat het beste werkt, zo werken we samen aan een betere bodem en een beter ecosysteem! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting akkerbouw zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant september 2017 - juli 2023 Agrarirs (o.a. Koen Linders, Jos Verstraten en Erik Geene), BMF, Waterschap Aa en Maas, ZLTO, HAS Hogeschool, Agro As de Peel (Uden, Landerd, Boekel, Sint Anthonis, Mill) Michiel Ytsma 06 5237 8323 michiel.ytsma@uden.nl Agro As De Peel gebiedssamenwerking, Gemeente Uden Rob van Roosmalen 088 890 3291 HAS KennisTransfer en Bedrijfsopleidingen 676 Dal van De Kleine Beerze Landcoperatie Wilt u dat ook de volgende generaties mooi kunnen leven, wonen en werken in het Dal van de Kleine Beerze? Laten we dan via onze Landcoperatie samen werken aan een vitale en duurzame leef-, woon- en werkomgeving als waardevol nalatenschap. In de landcoperatie gaan boer en burger met elkaar in gesprek over het duurzame beheer van gronden. Als particulier koopt u n of meerdere certificaten van Landcoperatie Dal van de Kleine Beerze voor de prijs van 2.500 euro per stuk. Als certificaathouder bent u mede-eigenaar van de gronden, die in het bezit zijn van de coperatie. De coperatie verpacht deze gronden aan boeren uit de streek. Er gelden duurzame voorwaarden, die wij als coperatie opstellen. De verbetering van bodem- en waterkwaliteit en biodiversiteit staan hierbij altijd voorop. Natuurlijk zien wij ook toe op de nalevering van de voorwaarden. Het resultaat? Een dynamisch, toekomstbestendig leeftgebied. Met oog voor een vitale gemeenschap en het platteland. En een betere bodemkwaliteit, waterkwaliteit en biodiversiteit. We gaan aan de slag voor de toekomst van onze streek. Landbouw met aandacht voor de omgeving. Met respect voor bodem, mens en dier. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting overig zand Waterschap De Dommel Noord-Brabant vanaf 2016 in uitvoering Provincie Noord-Brabant, ZLTO, LIB, IVN, Brabants Landschap Frans Verouden info@dalvandekleinebeerze.nl 677 Drijfmest verdunnen Praktijktest op proefbedrijf Vredepeel Met het toevoegen van water aan mest is er op eenvoudige wijze een hogere stikstofbenutting te realiseren. Op de proefbedrijf Vredepeel is er een bemestingsonderzoek uitgevoerd om dit in de praktijk te testen. Hoe is dat in de praktijk aangepakt? De (rundvee)drijfmest is 1 op 1 verdunt met water, waardoor er voor melkveehouders een verhoogde ruw eiwit-opbrengst ontstaat. Het doel is daarbij om de effecten te kunnen bepalen van het verdunnen van drijfmest met water, dus met andere woorden: wat levert het nou exact op? Opbrengst verhogen Door (rundvee)drijfmest 1 op 1 te verdunnen met water kunt u als melkveehouder de ruw eiwit-opbrengst verhogen met ruim 150 kilo per hectare. Omgerekend is dit maar liefst 330 kilo soja. Het is dus zeker de moeite waard! Naast economisch voordeel, levert u hiermee ook een directe bijdrage aan de verbetering van de grondwater- en oppervlaktewaterkwaliteit. Win-win dus! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering melkveehouderij zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2016 - 2017 Agrifirm WUR 678 Gebiedsplan Raam Integraal ontwikkelen van natuur landschap In de Raamvallei werken we aan het versterken en ontwikkelen van het woon-, werk- en leefklimaat voor iedereen. In dit project worden oplossingen geboden op het gebied van water, natuur, landbouw, recreatie, infra en cultuurhistorie. Echt integraal dus! Met maarliefst 21 partijen stellen we een visie op voor de Raamvallei. Het vormt de basis om buiten aan de slag te gaan. Belangrijke onderdelen zijn de zoektocht naar ruimte voor ecologisch beekherstel, ecologische verbindingszones en Natuur Netwerk Brabant. Daarnaast willen we de toegankelijkheid van het gebied verbeteren en we streven naar een goed waterpeil voor landbouw en natuur. Resultaat Het gebiedsplan Raam geeft een beschrijving van alle deelgebieden en de concrete maatregelen die daar nodig zijn. We streven daarbij naar (1) het versterken van de kernkwaliteiten van de Raamvallei, (2) de ontwikkeling van natuur en landschap en daarbij het creren van een robuust en weerkrachtig watersysteem. (3) Het breed promoten van het gebied en (4) het vinden van nieuwe economische dragers. Tot slot willen we (5) financile constructies ontwikkelen om het landschap te versterken en intensieve samenwerkingsverbanden opzetten. Zo zorgen we er samen voor dat de Raamvallei weer een gebied met allure wordt. verdroging en vernatting;bodem akkerbouw zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant Er zijn 21 betrokken partijen, o.a. Waterschap AA en Maas Ingrid Rijkers 073 615 8269 irijkers@aaenmaas.nl Waterschap Aa en Maas 679 GGOR landbouw Groene Woud Verbeteren landbouwkundig gebruik percelen In Het Groene Woud worden verschillende initiatieven uitgevoerd op het gebied van natuur en landschap. Belangrijk daarbij is dat kansrijke maatregelen op gebiedsniveau en in combinatie worden genomen om de gewenste effecten te bereiken. Een andere vorm van beheer kan daar nog aan bijdragen. Hoe hebben we dit aangepakt? Daarvoor zijn de volgende vier acties bedacht: 1) Het vasthouden van water;2) Onderhouden van waterlopen en kunstwerken;3) Drainage;4) Duurzaam bodembeheer. Resultaat Vooral in combinatie zijn de bovengenoemde maatregelen effectief en het effect groeit als je dit op gebiedsniveau toepast en aanvult met een andere vorm van gebruik. Dat vraagt in eerste instantie wel om een stukje bewustwording en gedragsverandering bij alle gebiedspartijen. Zo zijn er samen stappen gezet richting beter landbouwkundig gebruik van de percelen, rekening houdend met andere functies. verdroging en vernatting overig zand Waterschap De Dommel Noord-Brabant 2015 - 2017 Waterschap De Dommel ANV Groene Woud, Aequator, Gemeente Boxtel en Oirschot 680 Netwerk Goed Boeren Vernieuwingen versterken In dit netwerk trekken vernieuwende agrarirs, die op zoek zijn naar alternatieven voor het huidige landbouwsysteem, die een bedrijf willen dat verbonden is met land, de omgeving en met de maatschappij, met elkaar op. Het netwerk is en broedplaats voor nieuwe ontwikkelingen in de landbouwsector. De boeren in het netwerk hebben ervaring met vernieuwing op landbouwkundig en maatschappelijk gebied. Ze zetten in op het versterken van de biodiversiteit op hun bedrijf, op goed bodembeheer en op het sluiten van kringlopen. Ze zoeken contact met burgers door bijvoorbeeld hun producten anders te vermarkten, ze streven ernaar hun bedrijf in te passen in de natuurlijke omgeving. Toekomstvisie Het Netwerk Goed Boeren wil de huidige knelpunten en de kansen op vernieuwing onder de aandacht brengen bij de politiek, bij bestuurders en beleidsmakers, en hen daarin adviseren, zodat meer ontwikkelruimte gecreerd wordt voor de bedrijven in dit netwerk. Het netwerk wil een toekomstvisie voor de landbouw tonen.Maar ook communicatie met collega-boeren en met burgers speelt een belangrijke rol. Samen op zoek om de relatie van bedrijven met hun omgeving te versterken. verdroging en vernatting;bodem overig gemixt Waterschap Rivierenland, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant De Brabantse Milieufederatie Piet Rombouts 681 Ontwikkeling mobiele waterzuiveringsinstallatie Vermindering GBM in lozingswater kassen Mobiele zuivering is n van de vier opties om te voldoen aan de zuiveringsplicht per 1 januari 2018. Afhankelijk van de hoeveelheid lozingswater, toekomststrategie en investeringsruimte kan mobiele zuivering een interessante optie zijn. Binnen dit project beogen we zon mobiele zuivering te ontwikkelen. De WUR heeft onderzocht dat gewasbeschermingsmiddelen (GBM) in het oppervlaktewater in glastuinbouwgebieden in norm overschrijdende concentraties voor komen. Deze middelen komen met name via spoelwaterlozing in oppervlaktewater terecht. Er is afgesproken deze overschrijdingen terug te dringen, door al het lozingswater waar mogelijk GBM in zit te zuiveren met een installatie die ten minste 95% van deze middelen kan verwijderen. Maatwerk en resultaat De hoeveelheid lozingswater kan per bedrijf variren afhankelijk van de teelt, de waterstrategie of de kwaliteit van het gietwater. Vandaar dat de zuivering ervan goed afgestemd moet worden. Met dit project willen we een mobiele installatie ontwikkelen die voldoet aan de normering van minimaal 95% zuivering. Zo dragen we bij aan de waterkwaliteit van de regio. gewasbescherming glastuinbouw gemixt Waterschap Rivierenland, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2017 totdat het is afgerond STOWA, WUR 682 Platform Voedselbossen Brabant Verbeteren biodiversiteit bodemkwaliteit De Brabantse Milieufederatie wil voedselbossen in Brabant gaan aanleggen. Met de juiste omvang komt dit ten gunste van de biodiversiteit in de omliggende regio n verbetert het bodemleven. Om dit van de grond te krijgen, wordt er een netwerk opgezet van mensen dat genteresseerd is in het aanleggen en onderhouden van voedselbossen in Brabant. Daarvoor organiseren we bijeenkomsten, waaronder veldexcursies naar succesvolle voedselbossen en online mogelijkheden voor het uitwisselen van kennis en ervaringen. Verwacht resultaat Het doel van dit project is om in de komende jaren ruim 70 hectare aan voedselbos aan te leggen in Brabant. Door het aanleggen van een polycultuur van meerjarige planten in meerdere lagen, ontstaat er een veerkrachtig voedselbos. Dit draagt naast een betere bodemkwaliteit, ook bij aan de opname van CO2 in het gebied. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting overig gemixt Waterschap Rivierenland, Waterschap Brabantse Delta, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2017 - 2022 Brabantse Milieufederatie 683 Proeftuin voor vernieuwing in voedsel- en biobased productie D locatie voor agrarische innovaties In Agro As de Peel ligt een gebied van vijf hectare groot waar (agrarische) ondernemers innovaties kunnen uittesten. Dit is de Proeflocatie Agro As de Peel. Hier worden vernieuwende concepten getest op het gebied van emissieloze veehouderij, alternatieve eiwitproductie en biobased productie en -verwerking. De focus van de activiteiten in de gehele regio liggen op duurzame primaire productie, bodemverbetering verdrogingsbestrijding, verbinding met de natuur, gezondheid economie en energie-neutrale productie. Op deze proeflocatie wordt een bijdrage geleverd aan vrijwel alle bovenstaande onderwerpen, dat is een enorme opgave. Verwachte resultaten In mei 2017 zijn teeltproeven gestart met sorghum. Hierbij wordt het effect op de bodem en mogelijkheden voor verwaarding onderzocht. Sorghum heeft bijvoorbeeld een diepere worteling dan de gewassen die nu veel gebruikt worden, zoals snijmais. Deze wortels verminderen de verdichting en zorgen voor een beter bodemleven. Er wordt dan ook kritisch onderzocht hoe dit in onder Nederlandse omstandigheden in de agrarische bedrijfsvoering toegepast kan worden. Ook zijn er plannen voor landschappelijke inpassing van vernieuwende biomassa productiesystemen. Al met al genoeg interessante agrarische innovaties! mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering overig zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant start 2017 Agro As de Peel ZLTO, Wageningen Environmental Research, Louis Bolk Instituut, Waterschap Aa en Maas Liesbeth de Theije 684 Reductie stikstofuitstoot door precisiebemesting Onderzoek naar voeding en plantopname Emissie van tuinbouw drainagewater brengt onacceptabele hoeveelheden nitraat, fosfaat en gewasbeschermingsmiddelen in oppervlakte- en grondwater. Door op de juiste wijze plantopname te monitoren, kan er vrijwel emissieloos geteeld worden. Vanuit Wageningen UR Glastuinbouw bestond de wens binnen het WEEK project waarnemingen uit te voeren om de stuurbaarheid van voeding op individuele elementen te bestuderen. Met een meet- en regelsysteem, dat de plantopname en gewasgroei volgt, heeft men onderzocht of er onbalans in de voeding voorkomt en of het emissieloos en veilig toepasbaar is. Resultaat praktijktest Door de praktijktesten van de WUR is er aanvullend inzicht verworven in de voedingstoestand van het gewas, de relatie van plantopname van Kalium en Calcium met instraling n emissieloos telen. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;gewasbescherming overig gemixt Waterschap Brabantse Delta Noord-Brabant 2017 - het project is afgerond STOWA, WUR, Waterschap Brabantse Delta 685 Topbodem Coaching op uitdagende bodem Topbodem is een initiatief van Akker en Akkerwijzer.nl. In dit project coacht Topbodem vijf jaar lang vijf akkerbouwers met een uitdagende bodem op het vlak van bodemmanagement. In Brabant wordt agrarir Paul Krol gecoacht. Paul hoopt dat beperkingen in aanvoer van organische stof niet leidt tot afname van bodemvruchtbaarheid. Naast Paul zijn er nog 4 boeren die actief met hun bodem aan de slag zijn in Zeeland, Groningen, Drenthe en Flevoland. Met o.a. praktijktesten en kennisdelen met andere agrarische ondernemers, stellen ze gezamenlijk een maatwerk plan op. Verwachte resultaat "We doen mee om te kijken hoe we een afname van de bodemvruchtbaarheid kunnen voorkomen. Hoe kan je bijv. bemesting op een andere manier gericht aanpakken? In onze regio kan je goedkoop aan dierlijke mest komen, maar we willen ook zorgen voor goede bodems op de lange termijn. De bodem is fascinerend. We weten er maar een klein beetje vanaf. Ik hoop met dit project daar meer van te leren." Krol probeert met precisietechnieken meer te weten te komen over de percelen waarop hij teelt en zo bij te dragen aan een betere bodemkwaliteit, net als de andere 4 bedrijven. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting akkerbouw gemixt Waterschap Noorderzijlvest, Waterschap Scheldestromen, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas, Waterschap Zuiderzeeland Groningen; Drenthe; Noord-Brabant; Zeeland; Flevoland gestart in 2016 Agrometius, Eurofins Agro, OCI agro, PPO (WUR), Vandinter Semo, Stichting Veldleeuwerik, NMI, van Tafel naar Kavel, Zuidberg 388 Carbon Valley Verhogen organisch stofgehalte in de bodem In het project Carbon Valley werken agrarirs van Het Groene Woud, de Duinboeren en Agro As de Peel aan het management van organische stof in de bodem. Daarbij is het doel om het organische stofgehalte in de bodem te verhogen, zowel op melkveebedrijven als boomkwekerijen. Organische stof is een cruciale schakel in een gezond bodemproces. Ruim 70 agrarirs gaan aan de slag om op hun bedrijf een meer duurzame kringloop te realiseren. De organische stof werkt daarbij als een spons, het houdt water vast bij droogte en kan water bufferen bij regenval. Ook bindt het nutrinten, waarbij verlies naar het water dus voorkomen wordt. Resultaten Organische stof is afkomstig van plantenwortels, gewasresten en mestsoorten. Het bestaat dus veelal uit bodemeigen materiaal. Het verhogen van het organisch stofgehalte heeft positieve effecten op de kwaliteit van de grond. Het is de bedoeling dat minimaal 200 agrarirs dit toepassen en opnemen in hun bedrijfsvoering. Het gaat om simpele maatregelen, als klaver en kruiden in grasland en afwisselend maaien en weiden. Bij bouwland kun je de afbraak van organische stof verminderen door niet-kerende grondbewerking of het gebruik van meer groenbemesters of vanggewassen. Zo creren we in Midden- en Oost Brabant met individuele maatregelen een betere bodemprocessen in een heel gebied. mineralenbenutting;mest;bedrijfsvoering;verdroging en vernatting;bodem melkveehouderij zand Waterschap Rivierenland, Waterschap De Dommel, Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2017 - 2020 Stichting Duinboeren Het Groene Woud, Agro As de Peel, Prov. Noord-Brabant, AgroFoodCapital Emiel Anssems 06 2019 8614 emiel@duinboeren.nl Stichting Duinboeren Peter Ramakers 06 1830 3382 pramakers@brabant.nl Provincie Noord-Brabant 686 Klimaatpilot subirrigatie (Noord-Brabant) Tegengaan verdroging in de landbouw Het waterschap Aa en Maas start een veldproef met subirrigatie. Via peilgestuurde drainage laten we de grondwaterstand stijgen, waardoor de wortelzone vochtig blijft. In dit subirrigatiesysteem wordt grondwater ingelaten in de verzamelput van peilgestuurde drainage. Het water verspreidt zich ondergronds via de drainagebuizen, waardoor de grondwaterstand stijgt. In deze praktijktest wordt ook gekeken naar aanvoer van water naar het maaiveld via een greppel met infiltratie en beregening uit grondwater. Minder beregenen Doordat we ervoor zorgen dat de wortelzone vochtig blijft is bovengronds beregenen minder vaak nodig. Hiermee wordt verdroging in de landbouw tegengenaan. verdroging en vernatting overig zand Waterschap Aa en Maas Noord-Brabant 2016 - 2020 WS Aa en Maas Frank van der Bolt fvanderbolt@aaenmaas.nl Waterschap Aa en Maas 459 BEE Deals Meer ruimte voor natuur en ecologie! In een regio waar veel intensieve tuinbouw plaatsvindt, zoals in de gemeente Zundert, worden relatief veel voor bijen schadelijke gewasbeschermingsmiddelen gebruikt. Met dit project, Bee Deals, gaan we aan de slag met een groenere en meer natuurlijke oplossing. De aanleiding voor dit project is de achteruitgang van de bijenpopulatie gedurende de laatste jaren. Om dit tegen te gaan is er een gezamenlijke actie opgezet. Waarbij het doel is om de ecologie een boost te geven in de regio. Resultaat In de Bee Deal hebben meerder partijen met elkaar afgesproken om daar waar ze kunnen bij te dragen. Zo is er gerealiseerd dat er minder schadelijke gewasbeschermingsmiddelen gebruikt worden in de tuinbouw in de regio, is er meer ruimte voor natuur en ecologie door onder andere de aanleg van bloemrijke stroken. En er zijn bijenhotels geplaatst. Al met al een mooie stap richting een meer natuurinclusieve omgeving. gewasbescherming;bodem fruitteelt zand Waterschap Brabantse Delta Noord-Brabant 2014 - 2019 CLM ZLTO, gemeente Zundert Casper Lambregts 06 5239 8081 c.lambregts@brabantsedelta.nl Waterschap Brabantse Delta

Veldleeuwerik: diverse teelten akkerbouw
Contactpersoon:
Hedwig Boerrigter
Stichting Veldleewerik

Projectkaart

Back to top