Boerenstuwen en regelbare drainage

Effectiviteit

Toepasbaarheid

Met boerenstuwen en regelbare drainage kunnen agrariërs zelf de waterhuishouding optimaliseren. Soms is een maximale waterafvoer even nodig, maar heel vaak is het juist beter om het zoete water met de daarin aanwezige nutriënten vast te houden. Zowel maximaal afvoeren als vasthouden is mogelijk met boerenstuwen en regelbare drainage.

Bekijk de factsheet boerenstuwen en regelbare drainage

Boerenstuwen of regelbare drainage?

Met boerenstuwen in perceelsloten zijn de slootafvoer en het slootpeil aan te passen aan de omstandigheden. De agrariër past het peil bij de meeste stuwtypen aan door schotbalken in de stuw te zetten of juist uit de stuw te halen. Pas als het slootpeil de ingestelde overloophoogte bereikt, voert de sloot water af. In de sloot zelf blijft zo meer water staan, maar in de aangrenzende percelen is door hogere grondwaterstanden de extra waterberging nog veel groter.

Met regelbare drainage in percelen is de afvoer vanuit buisdrainage te verminderen en houdt de agrariër zoet water en nutriënten vast in het perceel. Net als bij een stuw is de overloophoogte instelbaar; de drains beginnen pas water af te voeren als de grondwaterstand hoger komt. Dit kan met opzetstukken per drainuiteinde, maar meestal wordt het peil in een verzamelput ingesteld.

Beheer is cruciaal

Deze maatregel heeft alleen effect bij een nauwgezet beheer van het overloopniveau van de stuwen en de regelbare drainage. Het is daarom van belang om zo vroeg mogelijk in het voorjaar te starten met het vasthouden van water. Zeker bij weinig neerslag gaat het opbouwen van de grondwaterberging langzaam. Mocht het toch te nat worden, dan is de grondwaterstand binnen enkele uren weer te verlagen door de overloophoogte naar beneden te zetten.

Boerenstuwen en regelbare drainage zijn eenvoudig inpasbaar, maar soms is een vergunning nodig. Boerenstuwen met schotbalken kosten €750 tot €1500. Omvorming van reguliere buisdrainage naar regelbare drainage kost ongeveer €2000 per hectare1. De goedkoopste optie is het plaatsen van PVC-buizen met een 90o bocht op de uitstroomopening van drains of op een duiker.

Bij hellende percelen en sloten reikt het effect van stuwen en regelbare drainage op de (grond)waterstanden minder ver. Er zijn dan meerdere stuwen of regelputten nodig. Een alternatief voor hellende sloten is het verhogen van de slootbodem.

Tip: Regelbare drainage heeft extra effect incombinatie met boerenstuwen.

Voordelen en nadelen boerenstuwen en regelbare drainage

Met een extra waterberging zijn droge perioden te overbruggen met betere gewasopbrengsten en met minder beregening2. Ook kan de nutriëntenbenutting toenemen.
In kustgebieden neemt de dikte van de laag zoet grondwater toe en blijft het water in de sloten langer zoet3.
Vooral bij diepe sloten en al aanwezige drainage zijn boerenstuwen en omvorming naar regelbare drainage effectief. Nieuwe drainage (ook regelbare) zorgt juist voor minder waterberging.
Regelbare drainage heeft meer effect als er ook met boerenstuwen in de perceelsloten zoveel mogelijk water vastgehouden wordt.

Meer informatie over boerenstuwen en regelbare drainage

Bekijk de factsheet zuiveren drainagewater

Stikstof in de vorm van nitraat is te verwijderen door natuurlijke denitrificatie te stimuleren met houtsnippers (van wilg of populier). Drainagewater stroomt door een ondergronds houtsnipperfilter, waarin bacteriën het nitraat omzetten in onschadelijk stikstofgas. De in- en uitstroom is te reguleren met een pomp of regelbare drainageput, zodat de verblijftijd lang genoeg is (liefst meer dan 12 uur) voor een goede afbraak met minimale bijeffecten. De houtsnippers gaan langer dan tien jaar mee en zijn daarna te vervangen en als bodemverbeteraar in te zetten.

Voor het vastleggen van opgelost fosfaat in drainagewater is ijzerzand te gebruiken. IJzerzand is een restproduct uit de drinkwaterproductie en bindt fosfaat erg goed. IJzerzand is in de bollenregio rond nieuw aangelegde drains toegepast3, maar is ook bruikbaar in een filter langs de sloot. Het ijzerzand gaat gemiddeld 10-15 jaar mee.

Voordelen en aanpak zuiveren drainagewater

Houtsnipperreactoren verwijderen 50 tot 90% van het nitraat, afhankelijk van verblijftijd en temperatuur.
IJzerzandfilters verwijderen 60 tot 95% van het opgeloste fosfaat.
De zuivering werkt ook in de winter wanneer de meeste nutriënten via drains richting de sloot gaan. Ook nitraatafbraak door bacteriën in houtsnipperfilters gaat in de koudste maanden door, maar wel wat minder snel.
Deze maatregel is goed te combineren met het omvormen van conventionele drainage naar regelbare drainage om water vast te houden; vanuit de regelbare drainageput is de wateraanvoer naar het filter goed te sturen.
Een by-pass of noodoverloop in de regelput garandeert dat het filter de waterafvoer niet belemmert.

Tip: Door ijzerzand toe te voegen aan een houtsnipperfilter worden zowel nitraat als fosfaat verwijderd en worden tegelijk mogelijke bijeffecten voorkomen.

Kosten en opbrengsten zuiveren drainagewater

De aanleg van een houtsnipperfilter, ijzerzandfilter of een combinatie daarvan kost ongeveer €1000 tot €3000 per hectare. Het ruimtebeslag bedraagt enkele tientallen m² en bij aanleg in de bufferstrook of op het erf is er geen verlies aan productieruimte.

Houtsnipper- en/of ijzerzandfilters zijn eenvoudig aan te leggen en aan te sluiten op bestaande (regelbare) drainageputten. Bij reguliere drainage is het omvormen naar samengestelde regelbare drainage nodig (kosten ca. €2000 per hectare). De filters nemen weinig ruimte in op het perceel en vragen nauwelijks onderhoud.

Zet het filter alleen aan bij voldoende drainafvoer voor een maximale verblijftijd van 5 dagen; laat het filter vollopen en sluit hem af als er in de zomermaanden te weinig of geen drainafvoer is. De werking is te controleren met eenvoudige waterkwaliteitsmetingen, zoals met test-strips voor nitraat.

Samen werken aan schoon en voldoende water en een gezonde bodem