Zuiverende sloten aanleggen en beheren

Effectiviteit

Toepasbaarheid

Een sloot kan meer zijn dan alleen water afvoeren. Door een bestaande watergang om te vormen tot een zuiverende sloot maak je slim gebruik van natuurlijke processen om nutriënten vast te houden, water te bergen en de biodiversiteit te vergroten. Zo werk je aan schoner water, houd je meer zoet water beschikbaar in droge perioden en benut je de ruimte op je bedrijf optimaal.

Bekijk de factsheet

Wat is een zuiverende sloot?

Helofytenfilters, zuiverende sloten en zuiveringsmoerassen zijn ondiepe wateren met water- en moerasplanten. Doordat het water langzaam door deze vegetatie stroomt, ontstaat een natuurlijke zuivering. Zuiverende sloten en zuiveringsmoerassen kunnen de helft van de nutriënten uit het slootwater halen.

De zuiverende werking voor nutriënten berust op drie processen:

Sediment vastleggen: door de lagere stroomsnelheid van het water zinken deeltjes naar de bodem. Omdat fosfor vaak aan deze deeltjes gebonden is, bezinkt het mee.
Nitraat afbreken: de bodem is permanent nat, bevat organisch materiaal en is zuurstofarm. Dit zijn ideale omstandigheden voor nitraatafbraak door bacteriën (denitrificatie).
Opname door oever- en waterplanten: planten nemen stikstof en fosfor op en slaan deze tijdelijk op in hun biomassa.

Bestaande sloten zijn om te vormen tot een zuiverende sloot door een stuw of schot te plaatsen en het slootwater langer vast te houden. Een bijkomend voordeel is dat je zoet water op het bedrijf houdt en minder snel last krijgt van droogte- of zoutschade.

De werking van een zuiverende sloot verbetert door de slootbodem te verbreden, zodat een helofytenfilter of zuiveringsmoeras ontstaat. Het grotere oppervlak zorgt voor meer waterberging, meer afvoercapaciteit en een grotere zuiverende werking.

Het onderhoud van zuiverende sloten, helofytenfilters en zuiveringsmoerassen is belangrijk voor een goede werking. Door regelmatig te maaien, het maaisel af te voeren en opgevangen sediment te verwijderen, worden veel nutriënten uit het watersysteem gehaald.

Wat is een helofytenfilter?

Een helofytenfilter is een onderdeel van een zuiverende sloot of zuiveringsmoeras. Het bestaat uit een zone met water- en moerasplanten, zoals riet, lisdodde, zegge of biezen. Het water stroomt langzaam door deze vegetatie, waardoor een natuurlijk zuiveringsproces ontstaat.

In de wortelzone leven bacteriën die voedingsstoffen afbreken en vastleggen. Tegelijkertijd brengen de planten zuurstof in de bodem en nemen ze zelf stikstof en fosfor op. Zo verbetert de waterkwaliteit en blijven meer nutriënten uit het oppervlaktewater.

Wanneer is een helofytenfilter interessant?

Bij percelen met nutriëntrijk drainwater.
Op locaties waar veel voedingsstoffen uit de slootbodem vrijkomen.
In bestaande of overgedimensioneerde sloten, waardoor weinig of geen productieve landbouwgrond verloren gaat.

Niet iedere watergang is geschikt. Een goede doorstroming en voldoende verblijftijd van het water zijn belangrijk voor een effectieve zuivering. Vooral in kleinere of niet-schouwsloten liggen vaak kansen. Voor aanleg kunnen voorwaarden gelden vanuit het waterschap of subsidieregelingen.

Beheer en gebruik In een helofytenfilter wordt niet bemest of gespoten. Regelmatig maaien is juist gewenst, omdat daarmee vastgelegde nutriënten worden afgevoerd en verstopping wordt voorkomen.

De geoogste biomassa kan worden benut voor bijvoorbeeld compost, biowarmte of als grondstof voor isolatiemateriaal. Wanneer het filter erfafspoelwater behandelt, is het verstandig vooraf te beoordelen of de biomassa veilig herbruikbaar is.

Extra voordelen Naast het verbeteren van de waterkwaliteit biedt een helofytenfilter leefgebied voor vogels, insecten en amfibieën. Ook helpt het water vast te houden in droge perioden en piekafvoeren na hevige neerslag te dempen.

Wat zijn de effecten van een zuiverende sloot?

Deze maatregel is goed te combineren met het vasthouden van zoet water op het bedrijf om droogte- en zoutschade te voorkomen.
De waterkwaliteit verbetert doordat sediment, stikstof en fosfor effectief worden vastgehouden en afgebroken. Het afgevangen sediment en het verwerkte maaisel zijn inzetbaar als bodemverbeteraar.
Zuiverende sloten, helofytenfilters en zuiveringsmoerassen kunnen nutriëntenverliezen met de helft terugbrengen, terwijl ze weinig invloed hebben op de bedrijfsvoering op de percelen.
De biodiversiteit in en rond de watergangen neemt toe. Dit gebeurt vaak vanzelf, maar aanplant van specifieke soorten, zoals lisdodde, is ook mogelijk.

Kosten en opbrengsten van en zuiverende sloot

Zuiverende sloten zijn relatief eenvoudig inpasbaar, omdat ze in bestaande watergangen kunnen worden aangelegd en geen extra ruimte vragen. Boerenstuwen met schotbalken kosten ongeveer € 750 tot € 1.500.

Een verbreding tot een zuiveringsmoeras of helofytenfilter kan meer kosten, doordat extra ruimte en graafwerk nodig zijn. Voor aanpassingen aan de watergang of het plaatsen van een stuw kan een vergunning of melding bij het waterschap nodig zijn.

Het onderhoud bestaat uit maaien en baggeren. Hoe vaak dit gebeurt, bepaalt de totale onderhoudskosten. Door extensiever maaibeheer kan een zuiveringssloot soms zelfs lagere beheer- en onderhoudskosten hebben dan een reguliere sloot.